„Przejście na Rzym pod Monte Cassino było od niepamiętnych czasów miejscem, w którym obrońcy Włoch zastępowali drogę najeźdźcom ciągnącym z południa. W tym miejscu góry spiętrzone od morza do morza zostawiają tylko pas dziesięciokilometrowej szerokości, którym płynie rzeka Liri. O sforsowanie tego przejścia walczono od wieków” – pisał Melchior Wańkowicz w „Szkicach spod Monte Cassino”. 

Masyw Monte Cassino (520 m. n.p.m) z benedyktyńskim opactwem na szczycie był kluczowym punktem w niemieckim systemie umocnień w górzystym terenie na tzw. Linii Gustawa, która blokowała wojskom alianckim nacierającym na Rzym. Od stycznia 1944 r. Monte Cassino było miejscem krwawych, wielomiesięcznych walk. 

Pierwsze ataki wojsk brytyjskich i amerykańskich nie przyniosły przełomowego zwycięstwa. W połowie lutego na wzgórze bronione przez elitarną niemiecką 1. Dywizję Spadochronową przeprowadzili natarcie Hindusi, Gurkhowie i Nowozelandczycy – również bez rezultatu. 15 marca umocnieni na wzgórzu Niemcy trzymali pod ostrzałem okoliczne doliny, odparli kolejnym trzecie natarcie. 

Dowódca brytyjskiej 8. Armii gen. Oliver Leese zaproponował dowódcy 2. Korpusu Polskiego gen. Władysławowi Andersowi udział w czwartym, decydującym szturmie na Monte Cassino i niemieckie pozycje obronne w okolicy. ”Dla 2. Korpusu Polskiego przewidziano najtrudniejsze zadanie zdobycia w pierwszej fazie wzgórz Monte Cassino, a następnie Piedimonte” – pisał gen. Anders we wspomnieniach „Bez ostatniego rozdziału”. 

Do walki o skierowano 3. Dywizję Strzelców Karpackich gen. bryg. Bronisława Ducha, 5 Kresową Dywizję Piechoty dowodzoną przez gen. bryg. Nikodema Sulika, czołgistów z 2. Samodzielnej Brygady Pancernej gen. Bronisława Rakowskiego i artylerzystów płka Ludwika Ząbkowskiego.

Większość pochodzących głównie z Kresów żołnierzy wcześniej przeżyła pobyt w sowieckich łagrach i więzieniach i przeszła drogę z ZSRS przez Iran, Irak, Palestynę, Egipt aż do włoskiego portu w Tarencie, gdzie rozpoczęli walki na Półwyspie Apenińskim. Całość operacji wspierali także saperzy, łącznościowcy, ochotniczki z kompanii transportowych, lekarze i personel medyczny. 

Czwarta bitwa o Monte Cassino rozpoczęła się 11 maja 1944 r. o godzinie 23 od alianckiej nawały artyleryjskiej z ponad 1000 dział, armat i haubic różnego kalibru. 12 maja o godz. 1 do natarcia na zajęte przez Niemców wzgórza 569. i 593. ruszyli strzelcy karpaccy. Usytuowani na wzgórzach Niemcy dysponowali licznymi zamaskowanymi stanowiskami artylerii, moździerzami i karabinami maszynowymi oraz systemem schronów i bunkrów zbudowanych w skalistym podłożu. 

Drogi dojazdowe zaminowano. Atak trwał do rana i zakończył się niepowodzeniem.  12 maja 1944 r. w godzinach południowych polskie oddziały wycofały się na pozycje wyjściowe. Kolejne natarcie z udziałem Polaków miało miejsce w nocy z 16 na 17 maja. Polacy zdobyli m.in. słynne wzgórze 593, Wzgórze Widmo. Równolegle niemieckie pozycje atakowały oddziały brytyjskie oraz francuskie jednostki kolonialne. 

Niemcy rozpoczęli odwrót z klasztoru. 18 maja 1944 r. pierwsi żołnierze 12. Pułku Ułanów Podolskich zajęli ruiny klasztoru benedyktynów na Monte Cassino. Ok. godz. 10 ułan Józef Bruliński zawiesił biało-czerwoną flagę i proporczyk uszyty z flagi Czerwonego Krzyża i chusteczki ppor. Kazimierza Gurbiela. 

Dokładnie w południe Emil Czech, uczestnik walk pod Tobrukiem i Gazalą, plutonowy 3. Karpackiego Batalionu Saperów zagrał na kornecie hejnał mariacki. Zwycięstwo, okupione było jednak wysokimi stratami. Pomiędzy 12 a 18 maja 1944 poległo 923 żołnierzy 2 Korpusu. 2931 zostało rannych. 345 uznano za zaginionych. 

Historycy oceniają, że walki o Monte Cassino należały do najbardziej krwawych bojów toczonych na froncie zachodnim. „Przejdą lata i wieki przeminą. Pozostaną ślady dawnych dni!...I wszystkie maki na Monte Cassino Czerwieńsze będą, bo z polskiej wzrosną krwi!” – brzmiały słowa piosenki Czerwone maki, pisane przez Feliksa Konarski w nocy z 17 na 18 maja 1944 r. do muzyki innego żołnierza 2. Korpusu, Alfreda Schütza. 

Dla spragnionych wiedzy:

W. Anders W., Bez ostatniego rozdziału: Wspomnienia z lat 1939–1945, Londyn 1959

N. Davies, Szlak nadziei, Warszawa 2020

M. Wańkowicz, Monte Cassino, Warszawa,1984

M. Wańkowicz, Bitwa o Monte Cassino, Warszawa 2009

Z. Wawer, Władysław Anders 1892-1970, Warszawa 2019

Z. Wawer, Monte Cassino. Walki 2 Korpusu Polskiego, Warszawa 2009