Od 2002 r. 29 kwietnia – w rocznicę wyzwolenia niemieckiego obozu w Dachau przez oddziały armii USA jest obchodzony Dzień Męczeństwa Duchowieństwa Polskiego w czasie II Wojny Światowej. Represje wobec polskiego duchowieństwa wszystkich wyznań rozpoczęły się całym obszarze ziem polskich zagarniętych przez III Rzeszę i Związek Sowiecki od pierwszych chwil wojny.
Już 2 września 1939 r. w Jaworznie, gm. Rudniki oddział Wehrmachtu zamordował ks. Bonawenturę Metlera, ks. Andrzeja Daneckiego i organistę Ignacego Sobczaka. 2 października 1939 r. w publicznej egzekucji pod kościołem św. Mikołaja w Fordonie esesmani rozstrzelali dziekana dekanatu starogardzkiego ks. Henryka Antoniego Szumana.
W masowych egzekucjach w lasach piaśnickich zamordowano m.in. ks. Anastazego Kręckiego. 16 października 1939 r. Lesie Szpęgawskim rozstrzelano 34 księży przewiezionych z więzienia w Starogardzie, a w kolejnych dniach - 17 księży z powiatu tczewskiego. 27 października 1939 r. w lesie koło Kartuz Niemcy zamordowali ks. Antoniego Arasmusa.
Duchowni byli przez okupantów zaliczani do elity intelektualnej i duchowej Rzeczypospolitej, uznawani za „wrogi element” i brutalnie prześladowani. Osadzano ich w więzieniach i obozach koncentracyjnych Auschwitz, Bergen-Belsen, Neuengamme, Oranienburg, Sachsenhausen oraz na Majdanku. Władze obozowe szykanowały ich, m.in. surowo zabraniając praktyk religijnych, w tym także odprawiania mszy. Niemieccy strażnicy odbierali im książeczki do nabożeństw, różańce i medaliki. Duchownych przetrzymywano w barakach odizolowanych od pozostałej części obozu.
Szczególnym miejscem męczeństwa duchownych był wspomniany obóz koncentracyjny KL Dachau. Trafiło tam 2720 duchownych, w tym 2579 księży rzymskokatolickich z całej okupowanej Europy. W Dachau Niemcy zamordowali łącznie 1034 duchownych, 868 stanowili duchowni katoliccy z Polski, głównie z diecezji poznańskiej, włocławskiej oraz łódzkiej.
Wśród ofiar obozu był biskup pomocniczy diecezji włocławskiej ks. Michał Kozal. 26 stycznia 1943 r. pielęgniarz Josef Spiess zamordował go zastrzykiem z fenolu. Szczególnie brutalnie potraktowano polskich duchownych na ziemiach polskich włączonych do Rzeszy w tzw. Kraju Warty. Niemcy wysiedlili, aresztowali lub zamordowali tam ok. 90 procent duchownych. Z niemal 1,7 tys. kościołów oraz kaplic zamknięto ok. 1,3 tys.
Represje dotknęły polskich księży działających nie tylko na ziemiach Generalnego Gubernatorstwa oraz terenach włączonych do Rzeszy, ale również na terenie byłego Wolnego Miasta Gdańska. Gdańskich księży Mariana Góreckiego, Bronisława Komorowskiego i Franciszka Rogaczewskiego osadzono w obozie w Stutthof i zamordowano. Podczas Drugiej Wojny Światowej straciło życie łącznie ok. trzech tysięcy polskich duchownych rzymskokatolickich.
Wojna nie oszczędziła także wielu duchownych wszystkich wyznań. Przed wybuchem wojny rabin Baruch Steinberg był szefem Głównego Wojskowego Urzędu Duszpasterskiego Mojżeszowego Biura Wyznań Niekatolickich Ministerstwa Spraw Wojskowych. We wrześniu 1939 r. kierował Duszpasterstwem Wyznań Niekatolickich dla Armii „Kraków”. 17 września trafił do sowieckiej niewoli i obozu w Starobielsku, a następnie do Kozielska. Został zamordowany przez NKWD w kwietniu 1940 r.
W lutym 1942 r. w hitlerowskim więzieniu Berlin-Moabit zmarł z wycieńczenia biskup Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w Polsce, dr Juliusz Bursche. W Katyniu Sowieci zamordowali m.in. naczelnego kapelana naczelny wyznania prawosławnego Wojska Polskiego, pułkownika Szymona Fedorońko. Wiosną 1940 r. w egzekucji w Kalininie funkcjonariusze NKWD zamordowali także innych polskich duchownych prawosławnych Włodzimierza Ochaba i Wiktora Romanowskiego.
Osobnym zagadnieniem jest tragiczny los tysięcy polskich duchownych represjonowanych przez sowieckie władze na ziemiach zagarniętych po 17 września 1939 r. przez ZSRS m.in. zakaz praktyk religijnych, zsyłki do łagrów, uwięzienie.
Dla spragnionych wiedzy:
Adamska J., Szilling J., Polscy księża w niemieckich obozach koncentracyjnych, Warszawa 2007
Fijałkowski Z., Kościół katolicki na ziemiach polskich w latach okupacji hitlerowskiej, Warszawa, 1983
Kubicki M., Zbrodnia w Lesie Szpęgawskim 1939-40, Gdańsk-Warszawa, 2019
Pleskot P., Księża z Katynia, Kraków 2020,
Szwedo B., Wierni do końca. Kapelani wojskowi ofiary zbrodni katyńskiej, Warszawa 2020
O. Urbański A., Duchowni w Dachau wspomnienia z przeżyć około dwóch tysięcy księży w hitlerowskim obozie koncentracyjnym, Kraków 1945
Waszkiewicz Z., Duszpasterstwo w siłach zbrojnych II Rzeczypospolitej 1918–1939, Toruń 2000
