8 kwietnia 1941 r. w więzieniu NKWD zmarł pionier i propagator polskiego żeglarstwa i taternictwa, żołnierz Legionów, bohater wojny polsko-bolszewickiej gen. Mariusz Zaruski. Mariusz Zaruski urodził się 31 stycznia 1867 r. w majątku ziemskim Dumanów (ob. Ukraina) na Podolu. Był synem powstańca styczniowego Seweryna Zaruskiego.
Studiował w szkole morskiej w Odessie. Pływał na pokładzie statków handlowych m.in. po Morzu Czarnym, a także do Indii i Chin. Podczas studiów współpracował z organizacjami niepodległościowymi m.in. z Polskim Towarzystwem Gimnastycznym „Sokół”. W 1894 r. carska policja polityczna (Ochrana) aresztowała go wraz z grupą innych konspiratorów.
Po kilkunastu miesiącach w więziennej celi, Zaruski został skazany na 5 lat zsyłki do guberni archangielskiej. Tam ukończył szkołę morską, zdobył tytuł szturmana. Poznał innego zesłańca, działacza PPS, Tadeusza Gałeckego, który po latach zasłynął jako pisarz Andrzej Strug.
Po powrocie z zesłania zamieszkał w Krakowie, gdzie studiował malarstwo. Wydał pierwszy w Galicji podręcznik Współczesna żegluga morska. Należał do grona pierwszych polskich taterników i narciarzy. W warunkach zimowych zdobył ponad dwadzieścia szczytów. Do wybuchu I wojny mieszkał w Zakopanem, gdzie jego żona Izabela założyła pensjonat „Krywań”.
W 1909 r. Zaruski był inicjatorem powstania Tatrzańskiego Ochotniczego Pogotowia Ratunkowego (TOPR) i twórcą statutu organizacji. Wstąpił do Towarzystwa Sportowo-Gimnastycznego „Strzelec”. W sierpniu 1914 r. na czele oddziału strzelców Mariusz Zaruski wyruszył z krakowskich Oleandrów do Kielc, a następnie walczył w szeregach szwadronu kawalerii I Brygady Legionów Polskich Władysława Beliny-Prażmowskiego.
Oddział stanowił zalążek legionowego 1. Pułku Ułanów i walczył z Rosjanami na Polesiu i Wołyniu. Pod koniec 1917 r. komendant Józef Piłsudski mianował go dowódcą Polskiej Organizacji Wojskowej na Podhale. Po odzyskaniu niepodległości major Zaruski utworzył i dowodził 11. Pułkiem Ułanów. W kwietniu 1919 r. jednostka uczestniczyła w zdobyciu Wilna.
Brał udział w walkach z bolszewikami w 1920 r. Został uhonorowany Krzyżem Srebrnym Virtuti Militari, Krzyżem Walecznych (czterokrotnie), Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski oraz innymi odznaczeniami polskimi i zagranicznymi.
Pełnił funkcję generalnego adiutanta prezydenta Rzeczypospolitej, Stanisława Wojciechowskiego. W grudniu 1924 r. został awansowany do stopnia generała brygady WP. Był współorganizatorem Yacht Klubu Polski z siedzibą w Gdyni. W latach 1927-32 Zaruski stał na czele Komitetu Floty Narodowej. Był także jednym z inicjatorów zakupu trójmasztowej fregaty szkolnej „Dar Pomorza” ze społecznych składek mieszkańców województwa pomorskiego (1929). „Jachting morski odda nam nieocenione usługi, wsączy w krew organizmu narodowego znajomość i umiłowanie morza”- pisał w 1932 r.
W Ośrodku Szkolenia Morskiego w Jastarni prowadził kursy sternika morskiego i żeglarza dla harcerskich drużyn wodniackich. Wśród adeptów żeglarstwa kapitan cieszył się autentycznym autorytetem. Jako dowódca zakupionego w Szwecji szkunera „Zawisza Czarny” odbył 17 rejsów. Z ostatniego powrócił do Gdyni, kilkanaście dni przed wybuchem II Wojny Światowej.
Nie znana jest data ani okoliczności aresztowania generała przez NKWD. Wiosną 1940 r. ze Lwowa został przewieziony do więzienia w Chersoniu. Sowiecki sąd uznał go za „element niebezpieczny”. Historia sprzed pół wieku i carskich zsyłek powtórzyła się w sowieckich realiach: sąd ZSRS skazał go na karę 5 lat łagru, do którego jednak Mariusz Zaruski nigdy nie dotarł. Zmarł 8 kwietnia 1941 r. w szpitalu chersońskiego więzienia. Miejsce pochówku do dziś pozostaje nieznane.
Dla spragnionych wiedzy:
Januszewski B., Mariusz Zaruski, Warszawa, 2020
Pinkwart M., Zakopiańskim szlakiem Mariusza Zaruskiego, Kraków, 1983
Twardowski M., Fregata Dar Pomorza, Gdańsk, 2009
Zaruski M., Wśród wichrów i fal, Warszawa, 1935
