30 marca 1945 r. sowieckie oddziały zajęły Gdańsk. Rabunki, gwałty i podpalenia trwały wiele tygodni. Od stycznia 1945 r. Gdańsk (wówczas Danzig na terenie III Rzeszy) wraz z okolicą był regularnie bombardowany przez samoloty sowieckie i lotnictwo zachodnich aliantów. Sytuację miasta skomplikowało ogłoszenie go przez Hitlera miastem-twierdzą (Festung Danzig) i rozkaz bezwzględnej obrony miasta.
Miasto znalazło się w okrążeniu przez ok. 35 dywizji wchodzących w skład 2. Frontu Białoruskiego dowodzonego przez marszałka Konstantina Rokossowskiego. W nocy z 12 na 13 marca sowieckie bombowce dokonały nalotu na rejon Nowego Portu. W tym czasie oddziały lądowe 2. Frontu dotarły w rejon miasta i otoczyły z trzech stron. 14 marca 1945 r. sowiecki nalot zniszczył m.in. zabudowę Starego Przedmieścia, rejonu Spichlerzy, ul. Wałowej i Długiego Targu.
18 marca Sowieci zniszczyli lotnisko Luftwaffe we Wrzeszczu (Langfuhr) i zdobyli pełne panowanie w powietrzu. Podczas kolejnych nalotów, w nocy z 18 na 19 marca 1945 r. uszkodzeniu uległ Ratusz, Muzeum Miejskie i Dworzec Towarowy. Oprócz nalotów, sowiecka artyleria prowadziła regularny ostrzał miasta. 19 i 20 marca Gdańsk był bombardowany również przez alianckie bombowce. Sowieckie bombowce atakowały miasto m.in. 23, 24 i 25 marca.
Do godzin wieczornych 30 marca 1945 r. sowieckie oddziały zajęły cały obszar Gdańska. Według historyków jest to jednak umowna data, ponieważ jeszcze 31 marca jednostki bojowe Wehrmachtu znajdowały się w pobliskiej twierdzy Wisłoujście, a na Mierzei Wiślanej i Helu operowały aż do początku maja.
Zabudowę Gdańska, która ocalała z nalotów „wyzwoliciele” rabowali i podpalali jeszcze w pierwszej dekadzie kwietnia. Spłonęły liczne zabytki m.in. Ratusz, Wielki Młyn, Zbrojownia. Zniszczeniu uległo 14 z 17 kościołów w śródmiejskiej części Gdańska, 20 z 36 wiaduktów i mostów, ponadto infrastruktura drogowa, kolejowa, wodociągi itp.
Centralna część miasta została zniszczona w ok. 90 %, pozostałe dzielnice w ponad 60 %, Nowy Port – w ok. 50 %. Szacuje się, że tylko część zniszczeń powstało na skutek walk i nalotów – pozostałe były następstwem działań „wyzwolicieli”.
Łupem sowieckich oddziałów padły urządzenia portowe i stoczniowe oraz tysiące prywatnych mieszkań, sklepów i budynków użyteczności publicznej. Zanim polska administracja przejęła miasto, zostało ono ogołocone przez Sowietów.
W lipcu 1945 r. Gdańska Dyrekcja Odbudowy szacowała, że zniszczonych było ponad 15 tys. budynków mieszkalnych, 370 budynków użyteczności publicznej, ponad 3 tys. obiektów gospodarczych i 535 obiektów przemysłowych. Choć dane nie są precyzyjne, oddają jednak ogrom zniszczeń.
Wojenne zniszczenia były widoczne jeszcze na początku XXI w. m.in. na Wyspie Spichrzów. Demontaż i wywóz infrastruktury przemysłowej z Gdańska (a także Gdyni i Elbląga) przez Sowietów trwał co najmniej 14 września 1945 r. kiedy to podpisano polsko-sowiecką umowę o przekazaniu stronie polskiej obiektów przemysłowych. Osobnym zagadnieniem są straty wśród cywilnej ludności Gdańska. Poza tysiącami osób zabitych w trakcie nalotów i walk, jeszcze długo po opanowaniu miasta sowieccy żołnierze dokonywali licznych mordów na ludności niemieckiej i polskiej społeczności Gdańska, którą traktowali jak Niemców.
Na porządku dziennym były rabunki, gwałty i pobicia. Przykładem jest tragiczny los siostry Marii Charitiny Fahl ze zgromadzenia Katarzynek. 3 czerwca 1945 r. została brutalnie pobita przez Sowietów, gdy stanęła w obronie młodszych zakonnic. Dwa dni później zmarła. Tysiące mieszkańców z Pomorza Gdańskiego wywieziono do katorżniczej pracy w kopalniach i fabrykach na terenie ZSRS.
Dla spragnionych wiedzy:
Baziur G. Armia Czerwona na Pomorzu Gdańskim 1945-47, Warszawa 2003
Gliniecki T. Gdańsk 45 Działania zbrojne opanowanie Pomorza Gdańskiego przez Armię Czerwoną, Łódź, 2024
Mroczko M. (red.) Gdańsk 1945,Materiały z sesji naukowej odbytej w dniu 30 marca 1995 r. Gdańsk, 1995
Żakiewicz M. Gdańsk 1945. Kronika wojennej burzy, Gdańsk, 2022
