Wiktor Alter, prominentny działacz i teoretyk Bundu, został rozstrzelany przez radzieckie NKWD w 1943 roku. Wcześniej, 4 grudnia 1941 roku, ponownie aresztowano go w Kujbyszewie – zaledwie kilka miesięcy po jego uwolnieniu na mocy układu Sikorski–Majski. Wraz z czołowym bundowcem, Henrykiem Ehrlichem, przygotowywał się do wyjazdu do Londynu, gdzie mieli zasiąść w Radzie Narodowej Rzeczypospolitej Polskiej, jako przedstawiciele społeczności żydowskiej.
Zamiast tego trafili do więzienia. Mimo licznych protestów ze strony polskiego rządu, organizacji żydowskich, związków zawodowych i polityków z Zachodu – nie udało się ich uwolnić. Gdy został stracony, ZSRR wydało komunikat, że powodem było rzekome „szpiegostwo na rzecz Hitlera”.
Alter urodził się w 1890 roku w Mławie. Studiował inżynierię w Belgii, jednak już we wczesnej młodości zaangażował się w ruch socjalistyczny. Jako działacz Bundu – żydowskiej, świeckiej partii z nurtu demokratycznego socjalizmu – a z czasem także jeden z jej czołowych teoretyków, współtworzył strategię partii i redagował jej prasę w językach jidysz, polskim oraz (okazjonalnie) francuskim.
W pewnym momencie był nawet członkiem brytyjskiej Labour Party. W czasach II Rzeczypospolitej pełnił funkcję radnego Warszawy, reprezentował Bund w II Międzynarodówce, był członkiem Centralnego Komitetu partii i aktywnie działał na rzecz współpracy polskich i żydowskich robotników. Wraz z Ehrlichem tworzył jeden z najbardziej wpływowych tandemów intelektualnych w żydowskim ruchu lewicowym przedwojennej Polski.
Pierwszy raz Alter i Ehrlich zostali zatrzymani przez NKWD już w 1939 roku, po zajęciu wschodnich ziem Rzeczypospolitej przez Armię Czerwoną. Po zwolnieniu z aresztu w październiku 1941 roku – publicznie apelowali do polskich Żydów przebywających w ZSRR, by wstępowali do Armii Andersa i wspólnie z Armią Czerwoną walczyli przeciwko Niemcom. Ich stanowisko było jednoznacznie antyfaszystowskie, toteż zaproponowali na współtworzenie Żydowskiego Komitetu Antyhitlerowskiego.
Mimo to zostali potraktowani przez władze sowieckie jak zagrożenie i ponownie aresztowani 4 grudnia 1941 r. Dlaczego? Alter i Ehrlich byli niezależni, znani, popularni wśród żydowskiej diaspory, lojalni wobec Polski i blisko związani z ruchem socjalistycznym. Jednak ich działalność wykraczała poza ramy tolerowane przez Moskwę – byli socjalistami, ale nie komunistami; antyfaszystami, ale nie funkcjonariuszami rewolucji. Właśnie ta niezależność mogła być powodem ich eliminacji. Próby interwencji podejmowane przez ambasadora RP w Moskwie, prof. Stanisława Kota, pozostały bez skutku.
Alter wierzył, że Żydzi są integralną częścią społeczeństwa polskiego, a ich miejsce znajduje się tam, gdzie żyją, pracują i toczą walkę o swoje prawa. W jego wizji Polska mogła być domem dla wielu tożsamości – także żydowskiej. Nie był syjonistą; opowiadał się za obywatelskim modelem wspólnoty (dojkajt - tutejszość), opartym na równości i sprawiedliwości społecznej. Do jego najważniejszych prac należały Człowiek w społeczeństwie, Antysemityzm gospodarczy w świetle cyfr i Socjalizm walczący. Po wojnie Bund niemal przestał istnieć w wyniku Zagłady, działań Sowietów i przemian geopolitycznych. Ale osoba Wiktora Altera przypomina, że dalsze dzieje polsko-żydowskie mogły opierać się na współistnieniu.
Dla spragnionych wiedzy:
Soviet Russia arrests Henryk Ehrlich and Victor Alter noted Polish Socialist Leaders, Nowy Jork 1942 https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/420331/edition/499414?langu… [dostęp 1.07.2025]
W. Alter, Człowiek w społeczeństwie, Warszawa 1938
https://www.rcin.org.pl/ifis/dlibra/publication/15096/edition/32918/con… [dostęp 1.07.2025]
Sztetl.org.pl, https://sztetl.org.pl/pl/biogramy/2027-alter-wiktor [dostęp 1.07.2025]
M. Mirowski, Dwaj na żydowskiej ulicy, https://www.tygodnikpowszechny.pl/dwaj-na-zydowskiej-ulicy-164672 [dostęp 1.07.2025].
