Ogrom zniszczeń dokonanych przez Niemców w dobrach polskiej kultury nie przestaje przerażać. Wystarczy wspomnieć, że zasoby takich placówek archiwalnych jak Archiwum Skarbowe i stołeczne Archiwum Miejskie zostały przez okupanta całkowicie unicestwione. 

Pomimo tych dojmujących strat grono m.in. historyków sztuki, konserwatorów i muzealników, którym udało się przetrwać hekatombę Powstania Warszawskiego, podjęło wysiłki na rzecz ocalenia resztek dziedzictwa polskiej kultury, znajdujących się na terenie Warszawy. 

Wśród wspomnianych naukowców szczególną rolę odgrywał prof. Stanisław Lorentz, przed II wojną światową m.in. konserwator zabytków województwa wileńskiego i nowogródzkiego oraz dyrektor Muzeum Narodowego w Warszawie. 

To właśnie za jego sprawą 7 listopada 1944 r. rozpoczęto wyjazdy do zrujnowanej (a przy tym przez Niemców wciąż wyburzanej) Warszawy. W ich trakcie, przy narażaniu życia uczestników przedsięwzięcia, udało się ocalić setki tysięcy starodruków oraz m.in. dokumentacji ukrytej w piwnicach Zakładu Architektury Polskiej Politechniki Warszawskiej.  

Wynegocjowane z Niemcami (notabene nie bez znacznych łapówek) przepustki umożliwiły wyjazdy do Warszawy na okres dwóch tygodni. Jak czas pokazał prace uczestników przedsięwzięcia, przedłużyły się do połowy stycznia 1945 r. Inicjatywa ta przeszła do historii jako akcja pruszkowska. 

Dla spragnionych wiedzy: 

W. Bartoszewski, Dokumenty o niszczeniu dóbr kultury w Warszawie w latach drugiej wojny światowej, Warszawa 1970

S. Lorentz, Walka o dobra kultury. Warszawa 1939-1945, t. 1-2, Warszawa 1970

P. Majewski, Akcja pruszkowska: ochrona zbiorów kulturalnych w powstaniu warszawskim i po jego upadku w: „Rocznik Warszawski” t.32 (2004), s. 201-235