19 września 1939 r. oddziały wojsk sowieckich uczestniczące w agresji na Rzeczpospolitą po walce z oddziałami WP dowodzonymi przez pułkownika Jarosława Okulicz-Kozaryna zajęły Wilno - miasto wojewódzkie liczące wówczas ok. 209 tys. mieszkańców. 

Warto przypomnieć, że w drugim dniu wojny władze Litwy z prezydentem Republiki Litewskiej, Antanasem Smetoną ogłosiły neutralność i udzieliły schronienia kilkunastu tysiącom polskich żołnierzy i cywilów. Jednocześnie część litewskich polityków głosiło postulat zajęcia Wilna. 
 

Między 3 a 10 października strona litewska negocjowała z Sowietami warunki przyłączenia Wilna do Litwy w zamian za rozlokowanie na jej terenie baz wojskowych i lotnisk. zaakceptował warunki postawione przez Sowietów.
 

Na mocy zawartego 10 października „Traktatu o pomocy wzajemnej i przekazaniu Wilna i Wileńszczyzny Litwie poza Wilnem, strona litewska otrzymała część dawnego powiatu wileńsko-trockiego, święciańskiego, grodzieńskiego, lidzkiego, oszmiańskiego oraz brasławskiego.  

Powtórzyła się sytuacja z lata 1920 r. kiedy to bolszewicka Rosja sowiecka przekazała Wilno Litwinom. Sowieci zorganizowali bazy wojskowe m.in. w Gajżunach, Nowej Wilejce, Olicie i Prenach. 28 października 1939 r. oddziały armii litewskiej wkroczyły do Wilna.  

Przez kolejne kilka miesięcy władze Litwy prowadziły politykę wrogą wobec polskiej społeczności m.in. ograniczano działalność polskich szkół, harcerstwa, związków i stowarzyszeń. 15 grudnia 1939 r. zamknięto Uniwersytet Stefana Batorego w Wilnie. Zmieniano nazwy większości wileńskich ulic i placów z polskich na litewskie. 

Wilno miało przejąć od Kowna funkcję litewskiej stolicy. Powstały pierwsze polskie organizacje konspiracyjne. Dochodziło do protestów i demonstracji przeciw represyjnej polityce władz i powszechnej lituanizacji. 

15 czerwca 1940 r. rozpoczęła się sowiecka okupacja Litwy. Prezydent Smetona udał się na emigrację do Niemiec, a następnie do Stanów Zjednoczonych, gdzie zmarł w styczniu 1944 r. Litwa utraciła niepodległość i przez pół wieku była republiką ZSRS. 

Dla spragnionych wiedzy:

C. Grzelak, Wilno 1939, Warszawa 1993

A. Srebrakowski, Polacy w Litewskiej SRR, Toruń 2002

L. Tomaszewski, Wileńszczyzna lat wojny i okupacji 1939-1945, Warszawa 1999