18 sierpnia 1983 r., zmarł prof. Jan Zachwatowicz, architekt, konserwator i nauczyciel akademicki związany z Politechniką Warszawską. Jeszcze przed zakończeniem II światowej, w środowisku polskich architektów i planistów, rozgorzała dyskusja na temat kierunku odbudowy warszawskiej starówki. Z oczywistych względów sprawa miała wymiar szczególny, toteż w debacie wzięli udział niemal wszyscy liczący się wówczas specjaliści z zakresu urbanistyki. 

Różnorodność koncepcji była znaczna: od pozostawienia nietkniętego gruzowiska jako świadectwa niemieckiego barbarzyństwa, poprzez zamysł wzniesienia nowoczesnego jak na tamte czasy osiedla mieszkaniowego, aż po rekonstrukcje historycznej zabudowy Starego Miasta. 

Ostatnią z wspomnianych przeforsował prof. Jan Zachwatowicz (1900-1983), kierujący wówczas odtwarzanym po wojnie Zakładem Architektury Polskiej Politechniki Warszawskiej. Powierzono mu również zarządzanie Wydziałem Architektury Zabytkowej Biura Odbudowy Stolicy, a także urząd Generalnego Konserwatora Zabytków. 

Koncept odbudowy warszawskiej starówki argumentował on fundamentalnym znaczeniem zabytków przeszłości dla zbiorowej świadomości Polaków oraz ich kulturowej tożsamości. W jego przekonaniu tę prawidłowość „(…) z drastyczną jaskrawością uwypukliły doświadczenia lat ostatnich, kiedy Niemcy pragnąc zniszczyć nas jako naród, burzyli pomniki naszej przeszłości. Bo naród i pomniki jego kultury to jedno”. 

Stąd to dzięki determinacji jego i współpracującego z nim zespołu specjalistów Warszawę zdobi zrekonstruowany zespół staromiejski m.in. z archikatedrą św. Jana, Barbakanem oraz licznymi kamienicami o często kunsztownie zdobionych fasadach. Ponadto wraz z architektem Janem Bogusławskim prof. Zachwatowicz oficjalnie wystąpił z wnioskiem o odbudowę Zamku Królewskiego. 

Rzeczony był również aktywny nie niwie społecznej, a także należał m.in. do Stowarzyszenia Architektów Polskich, Królewskiego Instytutu Architektów Brytyjskich oraz, jako członek honorowy, do Międzynarodowej Rady Ochrony Zabytków ICOMOS.  

Wyłoniony w konkursie międzynarodowy znak obiektu zabytkowego został zaprojektowany właśnie przez prof. Zachwatowicza.   

Dla spragnionych wiedzy:

K. Mordyński, Sny o Warszawie: wizje przebudowy miasta 1945-1952, Warszawa 2021

M. Pleskaczyńska, P. Majewski, Jan Zachwatowicz 1900-1983 Architekt, Warszawa 2013

J. Zachwatowicz, Ochrona zabytków w Polsce, Warszawa 1965