Na mocy paktu Ribbentrop–Mołotow III Rzesza i Związek Sowiecki dokonały podziału stref wpływów w Europie Środkowo-Wschodniej. W wyniku niemiecko-sowieckiej agresji na Polskę jej terytorium zostało podzielone między obu okupantów. Początkowo granicę między okupowanymi przez Niemcy i Związek Sowiecki ziemiami polskimi wyznaczono w przybliżeniu wzdłuż rzek Narew, Wisła i San. Po korekcie ustaleń dokonanej na mocy niemiecko-sowieckiego traktatu o granicy i przyjaźni z 28 września 1939 r. granica została przesunięta na wschód.

W październiku 1939 r. Litwa otrzymała od Związku Sowieckiego część Wileńszczyzny, w tym Wilno. Było to następstwem umowy sowiecko-litewskiej z 10 października 1939 r., na mocy której ZSRS przekazał Litwie część zajętego wcześniej terytorium polskiego, w zamian za zgodę na rozmieszczenie na terytorium Litwy sowieckich baz wojskowych.

Po dokonanym rozbiorze Polski w strefie zainteresowania Kremla znalazły się kraje bałtyckie – Litwa, Łotwa i Estonia, a także Finlandia oraz Besarabia, należąca wówczas do Rumunii. Sowieckie działania wobec tych państw stanowiły część realizowanej przez Moskwę polityki rozszerzania strefy wpływów i kontroli nad Europą Wschodnią.

Pierwszym etapem podporządkowywania krajów bałtyckich Związkowi Sowieckiemu było wymuszenie zgody na rozmieszczenie na ich terytoriach sowieckich baz wojskowych. Jesienią 1939 r. Litwa, Łotwa i Estonia zostały zmuszone do zawarcia z ZSRS umów, które umożliwiły stacjonowanie na ich terytoriach Armii Czerwonej.

30 listopada 1939 r. oddziały sowieckie zaatakowały Finlandię, rozpoczynając wojnę zimową. W trakcie trwających do marca 1940 r. walk Finowie zadali Armii Czerwonej poważne straty. Ostatecznie, na mocy traktatu pokojowego, Finlandia utraciła część swojego terytorium, ale zachowała niepodległość.

W czerwcu 1940 r., wykorzystując sytuację międzynarodową związaną z klęską Francji, Związek Sowiecki przedstawił Litwie, Łotwie i Estonii ultimata, a następnie wkroczył na ich terytoria. Rozpoczęła się sowiecka okupacja państw bałtyckich. W kolejnych tygodniach Sowieci doprowadzili do przejęcia władzy przez podporządkowane sobie rządy.

Trzeci i ostatni etap procesu aneksji państw bałtyckich nastąpił w sierpniu 1940 r. W wyniku przeprowadzonych pod kontrolą sowiecką wyborów powołano parlamenty, które zwróciły się do Rady Najwyższej ZSRS z prośbami o przyłączenie Litwy, Łotwy i Estonii do Związku Sowieckiego. W sierpniu 1940 r. Rada Najwyższa ZSRS formalnie włączyła państwa bałtyckie w skład Związku Sowieckiego jako republiki związkowe.

3 sierpnia 1940 r. Litwa została włączona do ZSRS jako Litewska Socjalistyczna Republika Sowiecka. 5 sierpnia 1940 r. przyjęto wniosek o włączenie Łotwy do Związku Sowieckiego, a 6 sierpnia 1940 r. Estonia została włączona do ZSRS jako Estońska Socjalistyczna Republika Sowiecka.

Sowiecka okupacja i aneksja państw bałtyckich miały bezpośrednie konsekwencje dla zamieszkujących je społeczności polskich, a także dla polskich żołnierzy, którzy po klęsce kampanii wrześniowej znaleźli się na ich terytorium.

Litwa internowała około 14 tys. żołnierzy Wojska Polskiego oraz Korpusu Ochrony Pogranicza, a także grupę cywilów. W kolejnych miesiącach część internowanych opuściła obozy w wyniku ucieczek oraz wyjazdów do ZSRS i na tereny III Rzeszy. W pierwszej połowie 1940 r. liczba internowanych uległa znacznemu zmniejszeniu.

Polscy żołnierze byli internowani m.in. w obiektach wojskowych w Kownie, Kalwarii, Wiłkomierzu i Wyłkowyszkach. Po przejęciu władzy przez komunistów i rozpoczęciu sowieckiej okupacji Litwy ich sytuacja uległa zasadniczej zmianie. W lipcu 1940 r. władze litewskie przekazały Sowietom 4373 internowanych żołnierzy WP i KOP. Trafili oni do obozów NKWD, m.in. w Kozielsku i Juchnowie (Pawliszczew Bor). Wiosną 1941 r. część z nich została skierowana do łagrów na terenie ZSRS, m.in. do łagru Ponoj nad Zatoką Kolską w obwodzie murmańskim.

Po zakończeniu wojny obronnej 1939 r. na terytorium Łotwy znalazło się co najmniej 1570 żołnierzy WP i innych formacji. Po rozpoczęciu sowieckiej okupacji Łotwy część internowanych Polaków została przejęta przez NKWD. Od sierpnia do października 1940 r., na mocy rozkazu nr 001011 wydanego przez ludowego komisarza spraw wewnętrznych Ławrentija Berię, Sowieci przejęli co najmniej 841 internowanych Polaków, których następnie osadzono w obozach NKWD.

Aneksja państw bałtyckich w sierpniu 1940 r. oznaczała również rozpoczęcie systematycznych represji wobec zamieszkującej je ludności polskiej. Na Łotwie mieszkało przed wojną około 60 tys. Polaków. Po zajęciu kraju przez ZSRS likwidowano polskie organizacje społeczne i kulturalne, a ich majątek przejmowały władze sowieckie. W Bibliotece Związku Polaków w Dyneburgu skonfiskowano książki i publikacje uznane przez władze sowieckie za wrogie wobec ZSRS.

Zlikwidowano większość polskich organizacji społecznych, m.in. hufce harcerskie, korporacje studenckie, Stowarzyszenie Studentów Polskich oraz inne związki skupiające polską społeczność. NKWD aresztowało m.in. prezesa Związku Polaków na Łotwie Włodzimierza Ihnatowicza, który z łagru powrócił dopiero w połowie lat 50.

Represje objęły również przedstawicieli polskiej inteligencji, m.in. nauczycieli, wykładowców i działaczy organizacji społecznych, a także policjantów, prawników i zamożniejszych rolników. We wrześniu 1940 r. część gmachów polskich szkół i organizacji na Litwie i Łotwie została zajęta przez władze sowieckie. Brutalnie tłumiono również powstające od jesieni 1939 r. organizacje konspiracyjne. Sowieckie organy bezpieczeństwa i sądy nierzadko oskarżały Polaków o szpiegostwo, działalność kontrrewolucyjną i przynależność do organizacji antysowieckich.

Przykładem represji wobec Polaków na Łotwie był polski oficer armii łotewskiej por. Piotr Gaidamowicz. Podobne zarzuty usłyszał Jan Olszański, aresztowany przez władze sowieckie i zamordowany po wyroku sądu wojskowego w kwietniu 1942 r. w Kirowie.

22 czerwca 1941 r., w pierwszym dniu niemieckiego ataku na ZSRS, rozpoczęła się masowa ewakuacja sowieckiego aparatu bezpieczeństwa i więzień z terenów zagrożonych wkroczeniem wojsk niemieckich. W wielu miejscach funkcjonariusze NKWD dokonywali egzekucji więźniów. Represje dotknęły również liczącą około 2–3 tys. osób polską społeczność w Estonii.

Tuż przed niemieckim atakiem na ZSRS, w czerwcu 1941 r., władze sowieckie przeprowadziły masowe deportacje ludności z Litwy, Łotwy i Estonii. Deportowano ponad 18 tys. Litwinów, około 15 tys. Łotyszy oraz około 10 tys. mieszkańców Estonii. Wśród deportowanych znajdowali się również przedstawiciele miejscowych społeczności polskich.

Sowieckie represje dotknęły także Polaków zamieszkujących tereny republik bałtyckich. Wiosną 1941 r. przeprowadzono kolejne deportacje ludności polskiej z terenów znajdujących się pod sowiecką okupacją. Były one elementem szerszej polityki represji i wysiedleń prowadzonej przez władze ZSRS wobec ludności uznawanej za potencjalnie wrogą.

Polscy mieszkańcy krajów nadbałtyckich ginęli również podczas masakr więziennych i marszów śmierci w czasie ewakuacji więzień po niemieckim ataku na ZSRS. 26 czerwca 1941 r. sowieckie oddziały wycofujące się z rejonu Kowna dokonały egzekucji więźniów więzienia i obozu poprawczego w Prawieniszkach. Wśród zamordowanych byli także Polacy.

Dla spragnionych wiedzy:
S. Dębski, Między Berlinem a Moskwą. Stosunki niemiecko-sowieckie 1939–1941, Warszawa 2007
T. Snyder, Skrwawione Ziemie. Europa między Hitlerem a Stalinem, Kraków 2018
A. Zechenter, Zmowa 1939, Kraków 2019