Na mocy paktu Ribbentrop-Mołotow III Rzesza i Związek Sowiecki dokonały podziału strefy wpływów we wschodniej części Europy. Terytorium Rzeczypospolitej zostało podzielone wzdłuż biegu rzek Narew, San, i Wisły oraz częściowo na linii Bugu.
W październiku 1939 r. dokonano korekt i wyznaczenia liczącej ok. 1500 km granicy pomiędzy ziemiami polskimi zajętymi przez Niemcy i Związek Sowiecki. W sowieckiej strefie. Sowieci przekazali Litwie część terytorium Wileńszczyzny.
Po dokonanym rozbiorze Polski, w strefie zainteresowania Kremla znalazły się kraje bałtyckie – Litwa, Łotwa i Estonia, a także Finlandia oraz Besarabia, kraina położona między Dniestrem, Prutem a Morzem Czarnym, wówczas należąca do Rumunii, a obecnie na terenie Mołdawii i Ukrainy.
Pierwszym etapem okupacji krajów bałtyckich było zainstalowanie w nich sowieckich wojskowych. 30 listopada 1939 r. oddziały sowieckie uderzyły na Finlandię. W trakcie trwających do marca 1940 r. walk, Finowie zadali najeźdźcom poważne straty. Kosztem utraty części terytorium obronili suwerenność.
W czerwcu 1940 r. oddziały sowieckie wkroczyły na terytorium Litwy, Łotwy i Estonii, rozpoczynając ich pełną okupację. Okupant ustanowił władze, całkowicie uległe woli Stalina.
Trzeci i ostatni etap aneksji państw nadbałtyckich rozegrał się w sierpniu 1940 r. Rada Najwyższa ZSRS rozpatrzył prośby marionetkowych parlamentów o przyłączenie ich do Związku Sowieckiego jako tzw. republik związkowych.
3 sierpnia 1940 Litwa stała się Litewską Socjalistyczną Republiką Sowiecką. 5 sierpnia 1940 r. do ZSRS przyłączono państwo łotewskie. Nazajutrz Republika Estońska stała się Estońską Socjalistyczną Republiką Sowiecką.
Agresywne działania ZSRS krajów bałtyckich miały negatywny wpływ na żyjącą tam polską społeczność, a także na żołnierzy WP, którzy na skutek walk we wrześniu 1939 r. znaleźli się na ich terytorium. Litwa internowała wówczas ok. 14 tys. żołnierzy Wojska Polskiego oraz Korpusu Ochrony Pogranicza, a także grupę cywilów.
Na skutek dobrowolnych wyjazdów do ZSRS i na tereny III Rzeszy oraz po licznych ucieczkach, ilość żołnierzy zmniejszyła się w I. poł. 1940 r. Mundurowi byli osadzeni w piątym forcie twierdzy Kowno, w Kalwarii, Wiłkomierzu i Wyłkowyszkach. Między 10 a 12 lipca 1940 r. litewskie władze wojskowe przekazały 4373. żołnierzy WP i KOP szefowi sztabu oddziałów konwojowych NKWD kombrigowi Michaiłowi S. Kriwience. Jeńcy trafili m.in. do obozów w Kozielsku i Juchnowie-(Pawliszczew Bor). Wiosną 1941 r. zostali wysłani do łagru Ponoj nad Zatoką Kolską w obwodzie murmańskim.
Po zakończeniu wojny obronnej 1939 r. na terytorium Łotwy znalazło się co najmniej 1570 żołnierzy WP i innych formacji. Od sierpnia do października 1940 r. na mocy rozkazu nr 001011 wydanego przez ludowego komisarza Ławrentija Berię, Sowieci przejęli co najmniej 841 internowanych tam Polaków, których osadzono w obozach NKWD.
Aneksja państw bałtyckich w sierpniu 1940 r. oznaczała m.in. liczne represje wobec zamieszkałej tam polskiej ludności. Łotewska Polonia liczyła ok. 60 tys. osób, a liczna ta powiększyła się znacznie po wybuchu wojny. W Bibliotece Związku Polaków w Dyneburgu skonfiskowano książki i publikacje, które uznano za wrogie wobec ZSRS.
Zlikwidowano większość organizacji społecznych m.in. hufce harcerskie, korporacje studenckie oraz Stowarzyszenie Studentów Polskich, oraz liczne związki skupiające polską społeczność. NKWD aresztowało m.in. prezesa Związku Polaków na Łotwie Włodzimierza Ihnatowicza, który z łagru powrócił dopiero w połowie lat 50.
NKWD dokonało aresztowań wśród przedstawicieli polskiej inteligencji m.in. nauczycieli, wykładowców, działaczy organizacji społecznych, a także policjantów, prawników, zamożniejszych rolników. We wrześniu 1940 r. część gmachów polskich szkół i organizacji na Litwie i Łotwie została zajęta przez oddziały armii sowieckiej. Brutalnie tłumiono powstające od jesieni 1939 r. organizacje konspiracyjne. Sowieckie sądy nierzadko oskarżały Polaków o szpiegostwo i orzekały wyroki śmierci. Przykładem jest polski oficer łotewskiej armii por. Piotr Gaidamowicz. Podobne zarzuty usłyszał także inny Polak, Jan Olszański aresztowany i zamordowany po wyroku sądu wojskowego w kwietniu 1942 r. w Kirowie.
22 czerwca 1941 r. – w pierwszym dniu niemieckiego ataku na ZSRS został zamordowany przez funkcjonariuszy NKWD. Represje dotknęły także liczącą ok. 2-3 tys. os. polską społeczność w Estonii. Tuż przed atakiem III Rzeszy na ZSRS deportowano ponad 18 tys. Litwinów, 10 tys. obywateli Republiki Estońskiej oraz ok. 15. tys. Łotyszy. Wiosną 1941 r. przeprowadzono czwartą masową deportację polskiej ludności zamieszkującej zaanektowane w sierpniu 1940 r. przez Sowietów tereny republik bałtyckich.
Polscy mieszkańcy krajów nadbałtyckich ginęli m.in. podczas masakr więziennych i marszów śmierci w czasie ewakuacji po niemieckim ataku. 26 czerwca 1941 r. sowieccy czołgiści wycofujący się z rejonu Kowna rozstrzelali ok. 500 więźniów obozu poprawczego w Prawieniszkach. Wśród zamordowanych byli także Polacy.
Dla spragnionych wiedzy:
S. Dębski, Między Berlinem a Moskwą. Stosunki niemiecko-sowieckie 1939–1941, Warszawa 2007
T. Snyder, Skrwawione Ziemie. Europa między Hitlerem a Stalinem, Kraków 2018
A. Zechenter, Zmowa 1939, Kraków 2019
