1 sierpnia 1944 r. o godz. 17 wybuchło Powstanie Warszawskie – największy, trwający 63 dni zbrojny zryw w okupowanej Europie. "Żołnierze Stolicy. Wydałem dziś upragniony przez Was rozkaz do jawnej walki z odwiecznym wrogiem Polski, najeźdźcą niemieckim. Po pięciu blisko latach nieprzerwanej i twardej walki prowadzonej w podziemiach konspiracji stajecie dziś otwarcie z bronią w ręku, by Ojczyźnie przywrócić Wolność i wymierzyć zbrodniarzom niemieckim przykładną karę za terror i zbrodnie dokonane na ziemiach Polski. Warszawa, 1.VIII 1944 r. Dowódca Armii Krajowej (-) Bór". Biuletyn Informacyjny opublikował rozkaz gen. Tadeusza Komorowskiego nazajutrz po wybuchu powstania.
Podejmując decyzję o wybuchu powstania dowódca AK gen. Tadeusz Komorowski, AK kierował się m.in. nieścisłymi meldunkami, że sowieckie oddziały dotarły już na wschodnie granice stolicy. W rejonie Wołomina i Okuniewa trwały walki pancernych dywizji SS i Wehrmachtu z sowiecką 2. Armią Pancerną. Jedynie niewielkie oddziały sowieckie zajęły Otwock i kilka innych miejscowości na przedmieściu.
Sowiecka propaganda podgrzewała i tak już napiętą atmosferę. 30 lipca emitująca z Moskwy radiostacja Kościuszko Związku Patriotów Polskich, kilkakrotnie prowokacyjnie nawoływała mieszkańców Warszawy do podjęcia walki zbrojnej z Niemcami pod przewodnictwem komunistycznej Krajowej Rady Narodowej.
Rozpoczęta w czerwcu ofensywa Bagration została wyhamowana, sowieckie oddziały zatrzymały się na linii Wisły, biernie przyglądając się osamotnionej walce Warszawy. Stalin długo blokował lądowanie alianckich samolotów ze zrzutami broni dla powstańców na lotniskach polowych koło Połtawy. Kiedy wyraził zgodę, los powstania był już przesądzony.
Dysproporcja sił i środków na niekorzyść powstańców była ogromna. Niemiecki garnizon w Warszawie liczył ok. 20 tys. żołnierzy Wehrmachtu, Luftwaffe, Waffen-SS, formacji policyjnych oraz oddziałów kolaboranckich głównie złożonych z byłych żołnierzy sowieckich.
Okupanci obsadzili 178 obiektów, w tym lotniska Okęcie i Bielany, mosty na Wiśle, dworce kolejowe i inne obiekty o strategicznym znaczeniu. Dysponowali bronią pancerną, artylerią różnego typu od 20 do 600 mm, bombowcami nurkującymi, samobieżnymi minami Goliath, moździerzami salwowymi tzw. krowami a przede wszystkim bronią maszynową i amunicją.
Siły powstańcze, głównie wywodzące się z AK liczyły ok. 38-40 tys. konspiratorów oraz co najmniej kilka tysięcy ochotników, którzy przyłączyli się do walk. Uzbrojenie stanowiło zaledwie 2,5 tys. pistoletów, 1475 karabinów oraz 420 pistolety maszynowe, granaty i butelki zapalające. Szacuje się, że w godzinie „W”, broń posiadał zaledwie co dziesiąty powstaniec. Pozostali mieli zdobyć ją na wrogu…
W ciągu pierwszych dni walk za cenę wysokich strat powstańcom udało się zdobyć znaczną część kilku dzielnic i szereg obiektów, lecz nie zajęli żadnego z lotnisk i mostów na Wiśle. Reichsführer SS Heinrich Himmler rozkazał podległym mu oddziałom SS i formacjom policyjnym „Każdego mieszkańca należy zabić, nie brać żadnych jeńców, Warszawa ma być zrównana z ziemią i w ten sposób ma być stworzony zastraszający przykład dla całej Europy”. Podczas masowych egzekucji Niemcy i ich kolaboranci zamordowali ponad 40 tys. mieszkańców Woli i Ochoty. Liczne zbrodnie popełniono także w innych dzielnicach. Tysiące osób nie przeżyło nalotów Luftwaffe i ostrzału artyleryjskiego.
Zginęło co 150-180 tys. cywilów, 18 tys. powstańców oraz ponad 2 tys. zabitych i rannych żołnierzy 1. Armii Wojska Polskiego zabitych i rannych na przyczółku czerniakowskim, podczas forsowania Wisły i walk o Pragę. 25 tys. powstańców odniosło rany, wielu z nich pozostało inwalidami. Warto wspomnieć o 147 lotnikach alianckich, w tym także Polakach, którzy zginęli podczas zrzutów broni i zaopatrzenia dla walczącej Warszawie lub w drodze powrotnej do baz we Włoszech.
Łącznie stolicę opuściło, głównie przez obóz przejściowy (Dulag 121) w Pruszkowie, ponad 500 tys. cywilów. 90 tys. z nich zostało wysłanych do obozów pracy i na roboty przymusowe do Rzeszy, ok. 60. tys. uwięziono w obozach koncentracyjnych. 350 tys, mieszkańców Warszawy trafiło w różne zakątki Generalnego Gubernatorstwa.
Po kapitulacji powstania w gruzach liczącej jeszcze 1 sierpnia 1944 r. ok. 920 tysięcy mieszkańców stolicy pozostało zaledwie ok. 1000 „warszawskich Robinsonów”, którzy ukrywali się do wkroczenia oddziałów sowieckich i polskich 17 stycznia 1945 r.
Rozkaz Himmlera o zrównaniu Warszawy z ziemią wcielano w życie jeszcze podczas walk. 2 lub 3 września 1944 r. oddział policyjnych saperów Technische Nothilfe (TN lub TeNo) wsparty batalionem osłonowym majora Gerharda Sarnowa, dotarł z tzw. Kraju Warty (Wielkopolski) do Warszawy. Przez kolejny miesiąc jego podkomendni montowali ładunki wybuchowe w setkach budynków mieszkalnych na Woli, zakładach przemysłowych m.in. w Państwowych Zakładów Inżynieryjnych (PZinż) Ursus przy ul. Skierniewickiej oraz budynkach użyteczności publicznej (Hale Mirowskie). 8 a 13 września 1944 r. saperzy TN wysadzili w powietrze Zamek Królewski.
Na gorzką ironię zakrawa fakt, że na terenie Rzeszy TN pełniło funkcję formacji saperskiej obrony cywilnej – po alianckich bombardowaniach jej funkcjonariusze dokonywali napraw instalacji przemysłowych lub wyburzali budynku grożące zawaleniem. Członek TN, pochodzący z Leszna (niem. Lissa), architekt Alfred Mensebach wykonał 136 wstrząsających zdjęć dokumentujących zagładę Warszawy. Album Mensebacha (ob. w zbiorach Instytutu Zachodniego w Poznaniu) stanowi jeden z najbardziej wstrząsających świadectw zniszczenia polskiej stolicy w trakcie powstania warszawskiego.
Poza oddziałem Sarnowa, w wyburzeniu ok. 30 procent przedwojennej zabudowy uczestniczyły inne jednostki TN, SS oraz Wehrmacht. 13 września 1944 r. gdy sowieckie oddziały zajmowały prawobrzeżną część Warszawy – Pragę, żołnierze 654 Batalionu Pionierów Wehrmachtu porucznika Eymera zburzyli most Kierbedzia, most Poniatowskiego oraz pozostałe dwa mosty na Wiśle. Ponadto wysadzono w powietrze setki obiektów, m.in. pałace Brühla oraz Saski. Z 31 pomników zniszczono lub wywieziono 22.
W Archiwum Akt Nowych przy ul. Rakowieckiej spalono ponad 95 procent zbiorów, w Archiwum Miejskim w gmachu Arsenału – 100 procent zbiorów. W połowie października podpalono Biblioteką Krasińskich. Zaangażowany o ratowanie dóbr kultury dr. Stanisław Lorentz oceniał, że „zostały tam spalone dwa tysiące inkunabułów, 50 tysięcy najcenniejszych rękopisów, ponad 100 tysięcy starodruków. W części Śródmieścia zniszczenia zabudowy mieszkalnej przekraczały 84 procent. W październiku 1944 Himmler nakazywał, by „budynki burzyć aż do fundamentów”.
Równolegle oddziały różnych formacji uczestniczyły w rabunku mienia pozostawionego przez mieszkańców. Wywożono m.in. dzieła sztuki z Muzeum Narodowego, obiektów sakralnych, obiektów użyteczności publicznej, prywatnych mieszkań. Za przebieg planowanego niszczenia i rabunku odpowiadał tzw. Räumungsstab (sztab ewakuacyjny). Kierował nim dowódca SS i policji na dystrykt warszawski, SS-Oberführer Paul Otto Geibel.
Z budynków usuwano elementy z drewna, stali i innych surowców, ze studzienek telekomunikacyjnych wyciągano miedziane okablowanie. Szacuje się, że do końca 1944 r. wywieziono do Rzeszy co najmniej 23 tys. wagonów z materiałami i surowcami. „Jeszcze 16 stycznia 1945 roku, w przeddzień ucieczki, podpalono gmach biblioteki publicznej, zawierający pół miliona tomów” – wspominał prof. Lorentz podczas procesu gubernatora Fischera w grudniu 1946 r.
Niezależnie od historycznych ocen i pytań o sens powstania, 1 sierpnia warto oddać hołd wszystkim, którzy polegli w walce oraz cywilnym ofiarom.
Dla spragnionych wiedzy:
Exodus Warszawy. Ludzie i miasto po Powstaniu 1944. T. I i II: Pamiętniki, relacje. Warszawa 1992
Kirchmayer Jerzy, Powstanie Warszawskie Warszawa 1984
Komorowski Krzysztof, Bitwa o Warszawę ’44. Militarne aspekty Powstania Warszawskiego, Warszawa 2004
Krannhals Hans, Powstanie Warszawskie 1944, Warszawa 2017
Kunert Andrzej Krzysztof Kronika powstania warszawskiego Warszawa 2004
Sawicki Tadeusz Rozkaz zdławić powstanie. Niemcy i ich sojusznicy w walce z powstaniem warszawskim, Warszawa 2010
