Od 2009 r. 17 czerwca obchodzimy Święto Wojsk Pancernych i Zmechanizowanych w celu upamiętnienia przybycia do Polski pierwszego polskiego oddziału pancernego – 1. Pułku Czołgów, formowanego wiosną 1919 r. we Francji w „Błękitnej Armii” gen. Józefa Hallera.
W połowie lipca 1939 r. Wojsko Polskie dysponowało 12 batalionami pancernymi, 10. Brygadą Kawalerii płk. Stanisława Maczka oraz batalionem doświadczalnym. Polscy pancerniacy dysponowali 390 czołgami rozpoznawczymi TKS, TKF i TK-3, 98 czołgami lekkimi 7TP, 32 czołgami lekkimi Vickers E, 45 czołgami Renault FT Modèle 1917, 45 czołgami lekkimi Renault R35, a także 88 lub 87 samochodami pancernymi wzór 1929 i wzór 1934 w 10 szwadronach.
W kolejnych tygodniach stan powiększył się o kolejne czołgi 7TP z rezerw Centrum Wyszkolenia Broni Pancernej i nowo wyprodukowane przez Państwowe Zakłady Inżynierii (PZInż) egzemplarze 7TP. Łącznie było to ok. 750 czołgów różnego typu: od wolnobieżnych Renault FT do importowanych z Francji latem 1939 r. Renault R35. Nowością w jednostkach pancernych były 23 czołgi rozpoznawcze TKS uzbrojone w najcięższe karabiny maszynowe wz.1938 FK kal. 20 mm.
Poza czołgami i samochodami pancernymi każda z jednostek pancernych posiadała na stanie samochody ciężarowe gł. typu Fiat 621, samochody sanitarne, cysterny lub samochody ciężarowe ogólnego przeznaczenia do przewozu paliwa w beczkach, samochody warsztatowe i wozy łączności, kuchnie polowe, osobowe (sztabowe) i osobowo-terenowe typu Fiat 508 III/W Łazik oraz motocykle Sokół 1000 M111 z przyczepą.
Żołnierze pancernych oddziałów Wojska Polskiego od pierwszych godzin wojny uczestniczyli w obronie kraju. Czołgiści kompanii Czołgów Lekkich Dowództwa Obrony Warszawy ze sformowanej już po wybuchu wojny Grupy Pancerno-Motorowej Dowództwa Obrony Warszawy walczyli m.in. w rejonie Okęcia i Służewca, wspierali obrońców Ochoty przy ul. Grójeckiej i Sękocińskiej, na Woli, a także w rejonie Puszczy Kampinoskiej. W walkach wyróżnił się m.in. znany automobilista i uczestnik rajdów samochodowych kpt. Stanisław Grąbczewski, odznaczony Srebrnym Krzyżem Virtuti Militari i kpt. Antoni Brażuk.
Podczas ataku na Polskę we wrześniu 1939 r. Wehrmacht użył ok. 2800 czołgów. Ok. 40 procent stanowiły PzKpfw I – czołgi lekkie o niskiej wartości bojowej. Mimo ogromnej dysproporcji sił, polscy czołgiści odnieśli pewne sukcesy w walce z hitlerowską Panzerwaffe.
Za największy sukces polskiej broni pancernej w wojnie obronnej historycy uznają działania pchor. Edmunda Romana Orlika z 71. Dywizjonu Pancernego. Jego czołg TKS był uzbrojony najcięższy karabin maszynowy FK kal. 20 mm. 18 września 1939 r. w rejonie wsi Pociecha w Puszczy Kampinoskiej, w ciągu kilku minut podchorąży wraz z załogą zniszczył niemiecki czołg dowódcy plutonu z 1. Dywizji Lekkiej Wehrmachtu, księcia raciborskiego por. Victora IV Albrechta von Hohenlohe, który zmarł na skutek odniesionych ran oraz dwa czołgi lekkie z 11. Pułku Pancernego 1. Dywizji Lekkiej i wziął do niewoli kilku czołgistów. W potyczce pod Sierakowem Orlik rozbił lub uszkodził co najmniej siedem innych pojazdów wroga. Polscy czołgiści bronili Przemyśla przed niemieckimi atakami. Kilka czołgów FT-17 z 4. Batalionu Pancernego broniło twierdzy Brześć.
Bitwa pod Tomaszowem Lubelskim (17-20 września) był największą bitwą, którą stoczyli polscy czołgiści we wrześniu 1939 r. Mimo przewagi liczebnej przeciwnika czołgi Warszawskiej Brygady Pancerno-Motorowej płk. Stefana Roweckiego przełamały niemieckie pozycje w rejonie Pasiek i Rogoźna i odbiły Tomaszów. W kolejnej fazie walk silny ogień niemieckiej artylerii uszkodził wiele polskich czołgów. Pod Tarnawatką 61 Kompania Czołgów utraciła m.in. egzemplarz TKS z najcięższym karabinem maszynowym kal. 20 mm.
Pod koniec walk w rejonie Tomaszowa z ok. 80 czołgów pozostało zaledwie kilka sprawnych. Płk Rowecki wydał rozkaz: „zniszczyć sprzęt i ciężką broń. Podzielić się na małe grupy i próbować przedzierać się lasami na południe do granicy węgierskiej lub rumuńskiej”. Po ataku ZSRS na wschodnie województwa RP pancerniacy uczestniczyli w walkach obronnych m.in. w rejonie Krasne-Busk, Złoczowa i Władypola.
W okresie II RP do broni pancernej zaliczano także pociągi pancerne oznaczone początkowo nazwami własnymi (później liczbami): Bartosz Głowacki, Danuta, Poznańczyk, Generał Sosnkowski, Paderewski, Śmierć, Piłsudczyk, Pierwszy Marszałek, Śmiały, Groźny oraz Szkolny Pociąg Pancerny 2. Dywizjonu. W walkach nad Bzurą uczestniczył pociąg nr 11 (ex-Danuta). 16 września 1939 r. został uszkodzony w rejonie Jackowic. Kilka dni wcześniej w rejonie Płochocina k. Błonia załoga uszkodziła pociąg nr 12 (ex- Poznańczyk). Na stacji w Łochowie bombowce Luftwaffe zniszczyły pociąg nr 13 (Generał Sosnkowski).
W trakcie walk z nacierającą armią sowiecką użyto improwizowanego pociągu pancernego „Wilno”, który został zniszczony podczas walk w rejonie Lidy. W walce z Sowietami uczestniczył m.in. Pierwszy Marszałek, który 18 września 1939 r. zniszczył zmotoryzowano-pancerną kolumnę nieprzyjaciela koło Kostopola. Pociąg został zniszczony podczas sowieckiego nalotu w rejonie Kowla. W ręce najeźdźców dostały się m.in. pociągi Bartosz Głowacki i Śmiały.
Podczas walk z Niemcami i Sowietami w 1939 r. poległo co najmniej kilkudziesięciu czołgistów i żołnierzy z załóg pociągów pancernych. Przeważająca część sprzętu wpadła w ręce wroga, jednak w wielu przypadkach był on niszczony przez załogę. Pewna ilość czołgów 10. Brygady Kawalerii płk. Maczka wraz z załogami trafiła na Węgry. Co najmniej kilkadziesiąt pojazdów m.in. Renault R35 z 21 Batalionu Pancernego przekroczyło granicę RP z Rumunią.
25 lutego 1942 r. na rozkaz Naczelnego Wodza gen. Władysława Sikorskiego w Szkocji sformowano 1. Dywizję Pancerną pod dowództwem gen. Stanisława Maczka. W jej składzie znalazły się m.in. oddziały 10. Brygady Kawalerii Pancernej, 16. Brygady Pancernej, Dywizjonu Rozpoznawczego Korpusu, 1. Batalionu Ciężkich Karabinów Maszynowych Korpusu oraz batalion saperów. Kolejnym etapem walk polskich czołgistów były działania 1. Dywizji Pancernej Maczka w ramach II Korpusu Kanadyjskiego po lądowaniu Aliantów w Normandii.
Jednostka liczyła ok. 15 tys. żołnierzy, 381 czołgów m.in. Cromwell Mk. VII i ponad 4 tys. innych pojazdów. Na początku sierpnia 1944 r. „maczkowcy” znaleźli się na francuskiej ziemi i uczestniczyli w przełomowej dla frontu zachodniego bitwie w rejonie Falaise, gdzie poległo 325 żołnierzy dywizji. Polscy czołgiści walczyli także o Gandawę (Belgia) i w Holandii, gdzie wyzwolili m.in. Axel, Baarle-Nassau, Hulst, Oosterhout, Moerdijk oraz Bredę. 12 kwietnia 1945 r. wyzwolili Stalag VI C Oberlangen, w którym Niemcy więzili ponad 1700 kobiet- uczestniczek Powstania Warszawskiego. Szlak bojowy zakończyli w maju 1945 r. w niemieckim porcie-bazie hitlerowskiej marynarki wojennej w Wilhelmshaven. W trakcie walk poległo lub odniosło rany łącznie ok. 5 tys. żołnierzy gen. Maczka.
Na początku 1943 r. z 4. I 12. Pułku Ułanów oraz Pułku Pancernego rozpoczęto formowanie 2. Samodzielnej Brygady Pancernej. W lipcu tego roku stała się częścią 2. Korpusu Polskiego gen. Władysława Andersa. We wrześniu 1943 r. jednostka otrzymała amerykańskie czołgi średnie M4 Sherman. Na przełomie 1943/44 jednostka pod dowództwem gen. Bronisława Rakowskiego znalazła się na południu Półwyspu Apenińskiego. Tworzyły ją m.in. 1. Pułk Ułanów Krechowieckich, 4. Pułk Pancerny Skorpion oraz 6 Pułk Pancerny Dzieci Lwowskich.
Nad ranem 12 maja 1944 r. czołgiści rozpoczęli działania wspierające alianckie natarcie na Monte Cassino. Na minowej pułapce w wąwozie Gardziel zginęła załoga czołgu Sułtan: ppor. Ludomir Białecki: kpr. Edward Ambrożej, kpr. Eugeniusz Bogdajewicz, kpr. Bolesław Karcewicz i kpr. Józef Nieckowski. Szczątki pojazdu stały się elementem pomnika 4. Pułku Pancernego. Pancerniacy walczyli o Ankonę i pod Bolonią. W ziemi włoskiej spoczywa 120 żołnierzy Brygady Pancernej.
Latem 1943 r. w Biełoomucie koło Sielc nad Oką z ochotników, głównie polskich obywateli deportowanych po 17 września 1939 r. do ZSRS sformowano 1. Pułk Czołgów. Jednostka weszła w skład 1. Brygady Pancernej im. Bohaterów Westerplatte. Pierwszym dowódcą był sowiecki oficer ppłk Anatol Wojnowski. Przeważającą część kadry dowódczej oraz tzw. aparatu polityczno-wychowawczego stanowili zaufani sowieccy komuniści.
Pod koniec września 1943 r. pułk o sile 518 żołnierzy posiadał 32 czołgi średnie T-34 oraz 7 czołgów lekkich T-70M, 3 samochody pancerne BA-64 z plutonu łączności oraz kilkadziesiąt innych pojazdów. 1. Pułk uczestniczył w bitwie pod Lenino, jednak część czołgów utknęła w błotnistym brzegu Mierei. Kilka maszyn utracono w walce.
Między 8 a 16 sierpnia 1944 r. brygada licząca ponad 1300 żołnierzy brała udział w walkach na przyczółku warecko-magnuszewskim w rejonie Studzianek. Poległo 293 żołnierzy. Z 65 czołgów utracono 28. Na początku 1945 r. czołgiści uczestniczyli w zdobyciu Bydgoszczy, walczyli także na Wole Pomorskim, m.in. w rejonie Mirosławca. Poniosła tam poważne straty. Choć brygadę sformowano dla wsparcia 1. Armii WP, niejednokrotnie włączano ją do działań pod sowiecką komendę.
W marcu 1945 r. jednostka została przydzielona do wsparcia 19 Armii 2 Frontu Białoruskiego podczas walk w rejonie Wejherowa, Gdyni, Rumii i Kępy Oksywskiej. Ze względu na skalę strat, jednostka znalazła się w systemie obrony wybrzeża. W działaniach bojowych na terenie Rzeszy uczestniczył i dotarł do Łaby jedynie 4 Pułk Czołgów Ciężkich. Szlak bojowy pułku zakończył się w Zühlsdorf, 28 kilometrów od Berlina.
Dla spragnionych wiedzy:
1 Dywizja Pancerna w walce. Czarna Kawaleria gen. Maczka od Caen do Wilhelmshaven. Relacje dowódców i żołnierzy (praca zbiorowa) Kraków–Warszawa 2013
Anduła K. 1. Brygada Pancerna im. Bohaterów Westerplatte, Warszawa 2015
Magnuski J. Karaluchy przeciw panzerom, Warszawa 1995
Tym J. S. Pancerni i ułani generała Andersa, Warszawa, 2012
Tym J. S. Śladami polskich gąsienic 1939-1947. Polskie Oddziały Pancerne na Zachodzie, Warszawa, 2015
