Pierwsze oddziały sowieckie wkroczyły na dawne terytorium II Rzeczypospolitej w granicach sprzed 1 września 1939 r. w nocy z 3 na 4 stycznia 1944 r. w rejonie miejscowości Sarny (1921-30 woj. poleskie, 1930-1939 woj. wołyńskie, ob. Ukraina). Latem 1944 r. sowieccy żołnierze zajęli ziemie Lubelszczyzny i wschodniego Mazowsza, docierając do linii Wisły. 

Kolejna, wiślańsko-odrzańska ofensywa poszerzyła teren panowania ZSRS o Małopolskę, Wielkopolskę, Górny Śląsk, część Pomorza oraz Kujawy. Do maja 1945 r. wojska ZSRS, głównie dywizje 1. i 2. Frontu Białoruskiego oraz 1. i 4. Frontu Ukraińskiego opanowały całe terytorium Polski w powojennych granicach. 

Z dziesiątków relacji, jakie pozostawili świadkowie walk z lat 1944-45 wynika, że sowieccy żołnierze dopuszczali się niezliczonych morderstw, rabunków i gwałtów na mieszkańcach zajętych terenów, zarówno na ziemiach dawnych Rzeczypospolitej, jak i terenach, które w granicach Polski znalazły się po maju 1945 r. 

Za oddziałami frontowymi przemieszczały się jednostki NKWD, które, wraz ze strukturami UB i KBW, brutalnie pacyfikowały opór polskiego społeczeństwa wobec narzuconego siłą komunizmu i osłaniały nową władzę. 

21 kwietnia 1945 r. trwały jeszcze walki o Berlin, gdy przedstawiciele Rządu Tymczasowego Rzeczypospolitej Polskiej podpisali układ o przyjaźni i wzajemnej współpracy de facto aprobujący obecność oddziałów armii sowieckiej na terytorium RP. 10 czerwca 1945 r. na mocy podpisanej przez J. Stalina dyrektywy nr 11097 z części oddziałów 2. Frontu Białoruskiego i 1. Frontu Ukraińskiego utworzono Północną Grupę Wojsk Armii Czerwonej. 

Tworzyły ją m.in. jednostki z 43, 52 oraz 65. Armii, a także 4. Armia Lotnicza ZSRS. Pierwszym dowódcą Północnej Grupy był marszałek ZSRS, urodzony w Warszawie, od 1918 żołnierz armii bolszewickiej (sowieckiej) Konstanty Rokossowski (1896-1968). Dowództwo grupy stacjonowało w Legnicy. Poszczególne jednostki wchodzące w jej skład były rozmieszczone w co najmniej kilkudziesięciu miastach i miejscowościach całej Polski. 

Oddziały 65. Armii stacjonowały w rejonie Łodzi, Poznania i Wrocławia, 52. Armia – w Częstochowie, Sosnowcu i Miechowie. Jednostki 43 Armii rozlokowano m.in. w Szczecinku, Gdańsku i Świnoujściu, a także na okupowanej do kwietnia 1946 r. duńskiej wyspie Bornholm. 19. Armia obsadziła Gdańsk i Gdynię, stanowiąc osłonę dla portów na Bałtyku. Historycy szacują, że w latach 1945-46 liczebność Północnej Grupy wynosiła ok. 300-400 tys. żołnierzy. 

Tylko w Legnicy stacjonowało wówczas ok. 60 tys. żołnierzy. W późniejszym okresie sowieckie oddziały w Polsce liczyły od kilkudziesięciu do ponad 100 tys. żołnierzy, mimo, iż zawarta pomiędzy władzami PRL i ZSRS umowa „O statucie prawnym wojsk radzieckich czasowo stacjonujących w Polsce” z 17 grudnia 1956 r. określała maksymalny limit na 62-66 tys. żołnierzy. 

Poza Polską sowieckie garnizony strzegące pojałtańskiego podziału Europy stacjonowały we wszystkich krajach „demokracji ludowej” z wyjątkiem Jugosławii, a ponadto na części terytorium Austrii, na duńskiej wyspie Bornholm (do kwietnia 1946 r.) oraz na fińskim półwyspie Porkkala (do 1956 r.). Oficjalnie status wojsk sowieckich w Polsce uregulowano dopiero w latach 1956-57.

Poza Legnicą i jej rejonem największymi garnizonami sowieckimi w Polsce były: Borne-Sulinowo (ok. 25 tys. żołnierzy), Świętoszów koło Bolesławca i Szczecinek oraz baza marynarki wojennej w Świnoujściu. W sowieckich rękach pozostawało 9 lotnisk wojskowych użytkowanych wyłącznie przez lotnictwo ZSRS oraz sześć lotnisk współużytkowanych wraz z polskimi jednostkami, liczne bocznice kolejowe, magazyny paliw płynnych oraz rozbudowana infrastruktura licząca ponad 8 tysięcy obiektów na powierzchni 70 tys. hektarów. Poligony i lotniska sił powietrznych ZSRS zajmowały kolejne 58 tys. hektarów.  

Sowieccy żołnierze okupujący Rzeczpospolitą Polską (od 1952 r. Polską Rzeczpospolitą Ludową, PRL) stanowili istotną siłę chroniącą ustrój komunistyczny i zabezpieczały wpływy Kremla m.in. strategiczne obiekty m.in. porty nad Bałtykiem oraz linie kolejowe i drogi tranzytowe łączące ZSRS ze strefą okupacyjną we wschodnich Niemczech (1949-90 NRD). W przypadku konfliktu zbrojnego pomiędzy ZSRS a USA i krajami NATO wojska Północnej Grupy miały stanowić wsparcie dla oddziałów Armii Sowieckiej stacjonujących na terenie NRD. 

W październiku 1956 r. sowieckie oddziały miały być skierowane przeciw protestującemu polskiemu społeczeństwu i realizować zadania policyjno-pacyfikacyjne. Do interwencji zbrojnej, podobnej do tej, jaką Sowieci przeprowadzili dokładnie w tym samym czasie na Węgrzech nie doszło na skutek nagłych przemian politycznych i odsunięcia marsz. Rokosowskiego z funkcji szefa MON przez Władysława Gomułkę. 

Jednostki armii sowieckiej „stacjonowały w zasadzie jako okupant na nowo zdobytych ziemiach, stanowiących niejako łup wojenny, szczególnie na ziemiach zachodnich. Na początku lipca 1945 r. spośród ok. 84 tys. wagonów przewożących ładunki wojskowe, większość wypełniona była trofeami wojennymi Armii Czerwonej. 

Wartość sprzętu i mienia wywiezionego przez oddziały radzieckie z Polski do lipca 1945 r. ocenia się na 500 mln dolarów” – pisał Maciej Czulicki w opracowaniu  Wybrane aspekty pobytu Północnej Grupy Wojsk Armii Radzieckiej w Polsce w latach 1945–1993 oraz wykorzystanie infrastruktury po jednostkach Armii Radzieckiej po 1993 r. Są to jednak wyłącznie dane szacunkowe: dokładna skala wyrządzonych przez sowieckich „wyzwolicieli” w Polsce latach 1944-56 pozostaje nadal nieznana.

31 marca 1991 r. uległy likwidacji struktury Układu Warszawskiego. 8-9 kwietnia 1991 r. pierwszy oddział sowieckiej armii opuścił Borne-Sulinowo. Trwał rozpad ZSRS: 26 grudnia przekształcił się w Federacją Rosyjską. W ciągu następnych dwóch lat Polskę opuściło ok. 56 tys. żołnierzy, ich rodziny oraz cywilny personel – łącznie ponad 100 tys. osób. 

Zajmowane przez nich budynki zostały ogołocone z wyposażenia, infrastruktura obrabowana i zdewastowana. 17 września 1993 r., w 54 rocznicę ataku ZSRS na Polskę, na dziedzińcu Belwederu ostatni dowódca Północnej Grupy, gen. Leonid I. Kowalow zameldował prezydentowi Lechowi Wałęsie o wyprowadzeniu rosyjskich żołnierzy z terytorium Rzeczypospolitej. Następnego dnia o 5.35 rano ostatni pociąg z żołnierzami rosyjskimi wyjechał z warszawskiego Dworca Wschodniego i kilka godzin później przekroczył granicę w Terespolu. 

Dla spragnionych wiedzy: 

Czulicki Maciej, Wybrane aspekty pobytu Północnej Grupy Wojsk Armii Radzieckiej w Polsce w latach 1945–1993 oraz wykorzystanie infrastruktury po jednostkach Armii Radzieckiej po 1993 r. Warszawa 2014

Depczyński Marek Rosyjskie siły zbrojne: od Milutina do Putina, Warszawa 2015

Krogulski Mariusz L. Armia radziecka w Polsce 1944-1956 Dokumenty i materiały, Warszawa, 2000

Krogulski Mariusz L. Okupacja w imię sojuszu. Armia Radziecka w Polsce 1944-1956, Warszawa, 2000