Jan Rubczak urodził się w Stanisławowie (ob. Iwano-Frankiwsk, Ukraina) 18 stycznia 1884 r. Na krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych był wyróżniającym się studentem grafiki u Józefa Pankiewicza, którego uznawał za mistrza i mentora. Z tego okresu pochodzą liczne grafiki - głównie pejzaże miejskie Krakowa i okolic.
Naukę kontynuował w Lipsku i na Académie Colarossi w Paryżu, gdzie współtworzył Towarzystwo Artystów Polskich. Debiutował w lipcu 1908 r. podczas wystawy Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie. Jego grafiki, głównie akwaforty i akwatinty uznawane są za znakomite pod względem warsztatowym. W malarstwie inspirowali go malarze szkoły w Pont-Aven, Paula Cezanne, Władysław Ślewiński z okresu bretońskiego, a także japońskie drzeworyty ukiyo-e. Wyrastał z młodopolskiej tradycji, tworzył w oparciu o dokonania postimpresjonizmu, eksperymentował także z kubizmem.
Przez całe życie nieustannie poszukiwał różnych rozwiązań twórczych w obrębie wybranego przez siebie tematu (…) Najważniejszy był dla niego sam proces twórczy, dążenie do zamierzonego efektu, lub po prostu poddanie się sztuce” – podkreśla dr Katarzyna Anna Kesling w monografii artysty.
Podczas pobytu we Francji (1911-1923) wyjeżdżał na plenery w Bretanii, Normandii, w Chartres, Rouen i Prowansji. Po powrocie do Polski w lutym 1923 r. zamieszkał w Krakowie. W 1925 r. wraz z Felicjanem Szczęsnym Kowarskim i Janem Hryńkowskim założył Cech Artystów Plastyków „Jednoróg”. „Osiągnięto w łonie tej grupy swoisty typ i wyraz plastyczny, uderzający świeżością i odrębnością założeń twórczych, malarskich” – oceniał Mieczysław Dąbrowski na łamach miesięcznika Sztuki Piękne (1927). Twórcy „Jednoroga” określali się jako „rzemieślnicy”, łączyli tradycyjne techniki na wysokim poziomie warsztatowym ze współczesnymi, Podczas Powszechnej Wystawie Krajowej w Poznaniu (1929) prace Rubczaka i innych malarzy „Jednoroga” nagrodzono srebrnym medalem. Jego dzieła wystawiano m.in. Barcelonie, Helsinkach, Pradze, Brukseli i Wiedniu.
W latach 20. Rubczak był pedagogiem w Wolnej Szkole Malarstwa i Rysunku Ludwiki Mehofferowej. W latach 1931-32 pracował jako starszy asystent prof. Jana J. Wojnarskiego na wydziale grafiki na krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych. Wykłady prowadził z entuzjazmem, ubarwiając je licznymi anegdotami z okresu pobytu w Paryżu. .
Od końca lat 20. malował liczne olejne i akwarelowe pejzaże z okolic Krakowa, Kazimierza Dolnego, Żegiestowa, krajobrazy Pienin i Tatr, rejonu Czorsztyna i Niedzicy oraz Helu. Jeden z ostatnich obrazów pochodzi z 1936 r.
Wybuch wojny i niemiecka okupacja oznaczała całkowite zamknięcie uczelni artystycznych i zakaz organizowania wystaw. Obrazy można było sprzedawać wyłącznie na ulicy, w kawiarniach i księgarniach. Plastycy pobierali skromne zasiłki lub pracowali fizycznie w różnych zawodach. Większość twórców, jak Jan Rubczak egzystowała w niedostatku. Podczas okupacji malarz chorował na serce.
W latach 1940-42 miejscem spotkań krakowskiej bohemy była kawiarnia w Domu Związku Artystów Plastyków przy ul. Łobzowskiej 3 w Dzielnicy I – Stare Miasto. Zgodnie z obowiązującymi w Generalnym Gubernatorstwie przepisami o podwójnym nazewnictwie lokal nosił niemiecką nazwę „Kaffehaus Dom Plastyków”.
Do wiosny 1942 r. kawiarnia zapewniała byt co najmniej kilkudziesięciu osobom. Zarówno personel, jak i goście Domu Plastyków wywodzili się głównie ze środowiska plastyków. Kierownikiem lokalu był uczeń Ksawerego Dunikowskiego, rzeźbiarz Stefan Zbigniewicz. Lokal wydawał się bezpiecznym azylem w stolicy Generalnego Gubernatorstwa.
18 marca 1942 r. podczas spotkania z aktywem NSDAP, gubernator Hans Frank powiedział: „Trzeba wszystkie wyłaniające się w dalszym ciągu polskie elementy kierownicze niszczyć wciąż od nowa, bezwzględnie i energicznie. Nie trzeba tego rozgłaszać, lecz robić to po cichu”.
W sobotę 16 kwietnia 1942 r. ok. godz. 18 do kawiarni wtargnęła grupa uzbrojonych funkcjonariuszy gestapo i Schutzpolizei (policja ochronna). Mężczyznom kazano stanąć z podniesionymi rękoma pod oknem lokalu, na plecach kredą nakreślono krzyże. Kobiety ustawiono pod ścianą, a później zwolniono. Zatrzymanych przewieziono trzema policyjnymi ciężarówkami do więzienia przy ul. Montelupich 7.
Do Auschwitz Rubczak trafił 25 kwietnia 1942 r. wraz z grupą 100 więźniów z Krakowa i otrzymał numer obozowy 33168. W Archiwum Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau w Oświęcimiu zachowały się sygnalityczne fotografie niektórych twórców aresztowanych w Domu Plastyków m.in. Ludwika Pugeta (nr. obozowy 33164), Tadeusz Różycki (33166) i Kazimierz Chmurski (33104), jednak nie ma obozowego zdjęcia Jana Rubczaka. Według relacji Władysława Jarockiego, malarz podtrzymywał na duchu innych aresztantów, zachowywał się z godnością.
27 maja 1942 r. masowy morderca SS-Hauptscharführer Gerhard Palitsch oraz esesmani z załogi KL Auschwitz na dziedzińcu bloku 11 pod Ścianą Śmierci rozstrzelali grupę 168 mieszkańców Krakowa aresztowanych 24 i 25 kwietnia. Wśród nich był Jan Rubczak a także innych 25 twórców m.in. malarze: Kazimierz Chmurski, Tadeusz Mróz-Łękawski, Józef Jakiełek, Tadeusz Palczewski, Tadeusz Różycki, Borys Petryński i Karol Siwek. Chorego na zapalenie płuc rzeźbiarza Ludwika Pugeta na miejsce straceń współwięźniowie wnieśli na noszach. Wśród zamordowanych był także wspomniany już Stefan Zbigniewicz, aktor Mieczysław Węgrzyn oraz krytyk literacki Konstanty Troczyński. Więźniów mordowano czwórkami.
Egzekucja z 27 maja 1942 r. i skala popełnionej zbrodni wstrząsnęła środowiskiem twórczym w okupowanej Polsce. To zorganizowany, z góry obmyślony nalot na kawiarnię, aresztowanie starych bywalców i wyniszczenie ostatniego publicznego skupiska inteligencji twórczej” – pisał redaktor konspiracyjnego „Miesięcznika Literackiego", Tadeusz Kwiatkowski.
Dla spragnionych wiedzy:
Czapski J. Józef Pankiewicz życie i dzieło wypowiedzi o sztuce, Lublin, 1992
Jaworska J. Nie wszystek umrę…Twórczość plastyczna Polaków w hitlerowskich więzieniach i obozach koncentracyjnych 1939-1945, Warszawa, 1975
Kesling K. A. Między Krakowem a Paryżem. Twórczość graficzna i malarska Jana Rubczaka, Warszawa, 2021
Krzetuska H. 15% abstrakcji, Wrocław, 1966
Kydryński J. Był potrzebny. O Ludwiku Pugecie, Kraków 1972
Księgi Pamięci, Transport Polaków do KL z Krakowa i innych miejscowości Polski
południowej 1940-1944, Warszawa-Oświęcim, 2002
Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających. Malarze, rzeźbiarze, graficy t. 9 red. Biernacka M. Warszawa, 2013
