23 sierpnia 1939 r. w Moskwie ministrowie spraw zagranicznych III Rzeszy Joachim von Ribbentrop i jego sowiecki odpowiednik Wiaczesław Mołotow podpisali polityczny układ, który ułatwił Hitlerowi rozpoczęcie największego konfliktu zbrojnego w dziejach ludzkości i podbój niemal całej Europy.
Wspólnym celem Stalina i Hitlera była likwidacja ładu ustanowionego po I wojnie światowej podczas międzynarodowej konferencji w Wersalu (1919-20) pokojowego traktatu zawartego w marcu 1921 r. w Rydze. Ministrowie podpisali oficjalny, niemiecko-sowiecki układ o nieagresji oraz tajny protokół, który podzielił wschodnią Europę na dwie strefy wpływów.
Układy o nieagresji były w latach 30. dość rozpowszechnione pomiędzy sąsiadującymi ze sobą państwami europejskimi. W 1932 r. tego typu układ zawarła Polska ze Związkiem Sowieckim. Dwa lata później w Berlinie został podpisany przez ambasadora Józefa Lipskiego analogiczny układ z III Rzeszą.
W kontekście sowiecko-niemieckiego paktu z 23 sierpnia znamienny był fakt, że obydwa mocarstwa nie posiadały żadnej wspólnej granicy lądowej ani morskiej – pomiędzy nimi leżała Polska, określona później przez Mołotowa mianem „pokracznym bękartem traktatu wersalskiego”.
„Obie umawiające się Strony zobowiązują się do powstrzymania się od wszelkiej przemocy, od wszelkich aktów agresji i wszelkich napaści we wzajemnych stosunkach zarówno oddzielnie, jak i łącznie z innymi państwami” – czytamy w tekście jawnej części paktu.
Z kolei całkowicie utajniony protokół zakładał, że „w wypadku nastąpienia terytorialnych lub politycznych zmian na terenach należących do państw bałtyckich (Finlandia, Estonia, Łotwa i Litwa) północna granica Litwy stanowić będzie granicę pomiędzy strefami interesów Niemiec i ZSRS W związku z tym obie strony uznają interesy Litwy w rejonie Wilna”.
Bezpośrednie odniesienie do statusu i granic Polski figurował w dalszej części tajnego protokołu: „W wypadku nastąpienia terytorialnych lub politycznych zmian na terenach należących do państw bałtyckich (Finlandia, Estonia, Łotwa i Litwa) północna granica Litwy stanowić będzie granicę pomiędzy strefami interesów Niemiec i ZSSR. W związku z tym obie strony uznają interesy Litwy w rejonie Wilna. W razie zmian terytorialnych i politycznych na obszarach należących do państwa polskiego, strefy interesów Niemiec i ZSSR będą rozgraniczone mniej więcej wzdłuż linii rzek Narwi, Wisły i Sanu. Zagadnienie, czy interesy obu stron czynią pożądanym utrzymanie odrębnego państwa polskiego i jakie mają być granice tego państwa, może być ostatecznie rozstrzygnięte dopiero w toku wydarzeń politycznych”.
Zawarcie paktu w tragiczny zaważyło na losach całej Europy Środkowo-Wschodniej, w tym także Polski. 1 września 1939 r. III Rzesza zaatakowała Rzeczpospolitą, a 17 września do agresji przyłączył się ZSRS. Moskiewski dziennik Izwiestia zamieścił propagandową mapę, na której granica stref przechodziła w rejonie Warszawy.
Po zakończeniu walk, terytorium Rzeczypospolitej zwanego „byłym państwem polskim” podzielono wzdłuż biegu Narwi, Sanu, Wisły oraz częściowo Bugu i dokonano ostatecznych korekt przebiegu liczącej ok. 1500 km linii granicznej pomiędzy ziemiami polskimi zajętymi przez Niemcy (186 tys. km, ok. 22 miliony osób) i Związek Sowiecki (ok. 190 tys. km, ponad 13 milionów osób). 28 września 1939 r. przedstawiciele obydwu państw podpisali traktat „o przyjaźni i granicy”.
Złowieszczym symbolem współpracy służb bezpieczeństwa totalitarnych państw w eksterminacji narodu polskiego były konferencje oficerów gestapo i NKWD w Brześciu, Przemyślu, Zakopanem i Krakowie. Omawiano na nich m.in. kwestie wymiany polskich jeńców wojennych oraz przesiedlenia ludności cywilnej.
Według meldunku ZWZ z marca 1940 r. podczas krakowskiej konferencji oficerowie NKWD mieli omawiać z przedstawicielami gestapo wspólne działania skierowane przeciw tworzącym się strukturom polskiej konspiracji niepodległościowej. Niemiecko-sowieckie spotkania zbiegły się z ciągiem tragicznych dla Polski wydarzeń - rozpoczęły się deportacje polskiej ludności wewnątrz ZSRS, masowa eksterminacja polskich jeńców wojennych w Katyniu i innych miejscach.
Na ziemiach polskich zajętych przez Rzeszę realizowano planowe uwięzienie lub fizyczna likwidacja elit, tysięcy przedstawicieli polskiej inteligencji, oraz najbardziej aktywnych uczestników i organizatorów polskiego życia społecznego realizowana do wiosny 1940 r.
Pakt Ribbentrop-Mołotow dla Polski oznaczał kolejny, czwarty rozbiór terytorium przez agresywnych sąsiadów a także koniec suwerennej państwowości. Litwie, Łotwie i Estonii przyniósł kres niepodległego państwa, Finlandii – utratę ok. 10 procent części terytorium.
Pierwszym etapem okupacji krajów bałtyckich było zainstalowanie w nich sowieckich baz wojskowych jesienią 1939 r. Zagarniętą Polsce ziemię wileńską przekazano Litwie. 30 listopada 1939 r. oddziały sowieckie uderzyły na Finlandię. W trakcie trwających trzy i pół miesiąca walk, Finowie zadali najeźdźcom poważne straty, obronili suwerenność, jednak utracili część Karelii m.in. miasto Viipuri (ros. Wyborg) oraz Półwysep Rybacki. W czerwcu 1940 r. oddziały sowieckie wkroczyły na terytorium Litwy, Łotwy i Estonii, rozpoczynając ich pełnoskalową okupację. Pod koniec tego miesiąca Sowieci opanowali należącą do Rumunii Besarabię i Północną Bukowinę, przyłączając ją do ZSRS jako Mołdawską Socjalistyczną Republikę Związkową.
19 sierpnia 1939 r. – kilka dni przed podpisaniem paktu Ribbentrop-Mołotow, przedstawiciele III Rzeszy i ZSRS zawarli umowę kompensacyjno-kredytową na dostawę stronie niemieckiej surowców oraz materiałów o wartości 180 milionów marek. Sowieci mieli otrzymać kredyt o wartości 200 mln marek, wyroby przemysłowe, a wraz z nimi nowe technologie o wartości 120 milionów marek. Strona niemiecka otrzymała ponad 2 miliony ton ropy naftowej i produktów naftowych, 350 tys. ton miedzi, duże ilości stali, kauczuku.
W lutym 1940 podpisano kolejną umowę, na mocy której ZSRS miał dostarczyć surowce i żywność o wartości 800 mln marek, w tym 900 tys. ton ropy naftowej i 500 tys. ton rudy żelaza. Niemcy eksportowali m.in. silniki wysokoprężne, lokomotywy, sprzęt łączności, plany techniczne pancernika Bismarck, oraz technologie dla lotnictwa i innych branż przemysłu zbrojeniowego.
Gdy w latach 1940-41 wojska niemieckie zaatakowały Francję i kraje zachodniej Europy, Luftwaffe zaatakowało Wielką Brytanię, a oddziały lądowe zajęły Jugosławię i Grecję, duże ilości sowieckich surowców o strategicznym znaczeniu skutecznie wzmacniały hitlerowską machinę wojenną. Dla strony sowieckiej pakt Ribbentrop-Mołotow stanowił znaczące poszerzenie strefy wpływów od Półwyspu Rybackiego aż po Kiszyniów.
Sygnatariusze paktu i wynikających z niego doraźnych, lecz krótkotrwałych korzyści nie ufali sobie wzajemnie. Od czerwca 1940 r. Sowieci rozpoczęli budowę liczącego ponad 1000 km pasa umocnień tzw. Linii Mołotowa na granicy z terytorium okupowanym przez Niemcy. Kilka miesięcy później sztabowcy Wehrmachtu pracowali już nad planami operacji Barbarossa – ataku na ZSRS. Hitler zatwierdził go 18 grudnia 1940 r.
Pakt Ribbentrop-Mołotow obowiązywał do 22 czerwca 1941 r. kiedy to III Rzesza zaatakowała swojego sojusznika i głównego partnera handlowego.
Dla spragnionych wiedzy:
S. Dębski, Między Berlinem a Moskwą. Stosunki niemiecko-sowieckie 1939–1941, Warszawa 2007
B. Musiał, J. Szumski, Geneza paktu Hitler-Stalin. Fakty i propaganda, Warszawa 2012
W. Suworow, Lodołamacz, Poznań 2008
K. Zernack, Polska i Rosja. Dwie drogi w dziejach Europy, Warszawa 2000
