21 lipca 1944 r. w Moskwie z przekształconych struktur Delegatury Krajowej Rady Narodowej dla Terenów Wyzwolonych pod kuratelą sowieckiego, komunistycznego dyktatora Józefa Stalina powstał Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego – PKWN. 

Polityczny twór, pełniący funkcję rządu łączył działających na terenie ZSRS polskich komunistów z Związku Patriotów Polskich oraz działaczy Krajowej Rady Narodowej wywodzących się głównie z Polskiej Partii Robotniczej. 

Według przyjętej przez komunistyczne władze narracji datą przełomową był jednak nie 21 a 22 lipca, kiedy to PKWN miał być ogłoszony na „pierwszym wyzwolonym fragmencie Polski” w Chełmie (woj. lubelskie) wydał odezwę do polskiego społeczeństwa zwaną potocznie manifestem PKWN, manifestem lipcowym, a niekiedy całkiem wbrew faktom – manifestem lubelskim – gdyż faktycznie 22 lipca w Lublinie trwały jeszcze walki, a faktyczną siedzibą rządu miasto stało się 27-28 lipca 1944 r. 

Mit założycielski narodził się na Kremlu i został natychmiast powielony w studiu Radia Moskwa, które 22 lipca 1944 r. przekazało światu komunikat o powstaniu PKWN i zacytowało tekst Manifestu PKWN do narodu polskiego. Wydrukowano także plakaty z tekstem manifestu, które kolportowano na terenie Lubelszczyzny i części Podlasia, a później na kolejnych terenach zajmowanych przez armię sowiecką. 

Niech żyje wolna, niepodległa, silna, demokratyczna Polska! – głosiły czerwone litery plakatowego nagłówka, który miał jednocześnie ukryć fakt, że będzie to kraj całkowicie podległy politycznie Kremlowi, a narzucony siłą ustrój będzie demokratyczny tylko w teorii. Na czele PKWN stanął przewodniczący i jednocześnie kierownik resortu spraw zagranicznych, działacz PPS Edward Osóbka-Morawski (na wczesnych plakatach błędnie drukowano jego nazwisko jako Osubka). 

Zastępcami byli, urodzona w polskiej rodzinie komunistka i obywatelka ZSRS, Wanda Wasilewska oraz kierujący resortem rolnictwa, Andrzej Witos. Warto podkreślić, że w październiku 1944 r. brat legendarnego przywódcy ludowego został usunięty z PKWN. Za obronę narodową odpowiadał współpracujący z sowieckimi służbami wywiadowczymi już od lat 30. gen. Michał Rola-Żymierski, za resort bezpieczeństwa – Stanisław Radkiewicz, organizator działającego od stycznia 1945 r. Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego i sieci Urzędów Bezpieczeństwa. 

W kontekście badania strat wojennych warto przypomnieć, że wśród członków PKWN, znalazł się prawnik, dr Emil Sommerstein, któremu powierzono organizację Resortu Odszkodowań Wojennych. Według dekretu z 27 września 1944 r. ROW miał „ustalać i szacować szkody wojenne, jakie poniosło Państwo, samorządy, osoby fizyczne a także brać udział w akcjach zmierzających do uzyskania odszkodowań wojennych od Niemców i ich sprzymierzeńców”. Kierowany przez Sommersteina organ przekształcono w Biuro Odszkodowań Wojennych (styczeń 1945- kwiecień 1947). 

Manifest PKWN informował, że „Granica wschodnia (...) powinna być uregulowana zgodnie z zasadą: ziemie polskie – Polsce, ziemie ukraińskie, białoruskie i litewskie – Radzieckiej Ukrainie, Białorusi i Litwie”. Była to zapowiedź zmiany granic Rzeczypospolitej pod dyktando Stalina – zmian według klucza etnicznego, a nie przynależności państwowej obywateli w dniu wybuchu wojny. Deklarowano zmiany zachodnich granic po wojnie m.in. „powrót do Matki-Ojczyzny starego polskiego Pomorza i Śląska Opolskiego”, dostęp do Bałtyku oraz „polskie słupy graniczne nad Odrą”.

Dla przeciętnego Polaka, którzy przeżył pięć lat niemieckiej okupacji, hasła manifestu mogły brzmieć atrakcyjnie, lecz przed opinią publiczną ukryto fakt, że 27 lipca przedstawiciele PKWN w Moskwie zrzekli się na rzecz ZSRS kresowych ziem zagarniętych po 17 września 1939 r. Zgodnie z wolą Stalina zaakceptowali przebieg wschodniej granicy na linii Curzona, na Bugu i Sanie. Oznaczało to utratę około 48 procent terytorium Rzeczypospolitej w granicach z 1 września 1939 r. 

Na mocy ustawy Krajowej Rady Narodowej z 22 lipca 1945 r. 22 lipca stał się oficjalnym świętem państwowym Rzeczypospolitej (od 1952 r. – Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, PRL) oraz dniem wolnym od pracy. Ustawa obowiązywała do 6 kwietnia 1990 r. , kiedy to zniósł ją kontraktowy Sejm RP. 

Dla spragnionych wiedzy:

K. Kaczmarek, Krok za frontem. Wkład Polski w zwycięstwo nad III Rzeszą 1944–1945, Warszawa 2001

K. Kersten, Narodziny systemu władzy. Polska 1943–1948, Poznań 1990

A. Paczkowski, Polacy pod obcą i własną przemocą w: S. Courtois, N. Werth i inni, Czarna księga komunizmu, Dębogóra 1999, s. 355-373