24 czerwca 1941 r. oddziały hitlerowskiego Wehrmachtu znalazły się w odległości kilkudziesięciu kilometrów od Mińska Białoruskiego. NKWD realizowało rozkaz ludowego komisarza spraw wewnętrznych Ławrentija Berii nr. 00350 z 22 czerwca. „Z więzień zachodnich obwodów Białoruskiej SRR przewieźć do więzienia w Mińsku 3000 aresztowanych”. 

W praktyce rozkaz oznaczał likwidację tysięcy więźniów politycznych uznanych przez sowiecką władzę za „elementy wrogie ustrojowi”, osoby skazane z wyrokami za „działalność kontrrewolucyjną”, „gospodarczy sabotaż” i inne „przestępstwa” polityczne. Beria nakazywał zamordować także osoby, które nie zostały jeszcze osądzone, lecz spełniały wspominane kryteria określone w sowieckim prawodawstwie. 

Co najmniej 1800 więźniów NKWD, w dużej części Polaków i Litwinów osadzono w więzieniu centralnym na dawnym zamku Sapiehów tzw. wołodarce oraz zbudowanym w latach 20. XX  w. więzieniu śledczym ówczesnej Czeki (później NKWD) tzw. amerykance przy ul. Urickiego 12. Po ataku na ZSRS do obydwu mińskich więzień trafili więźniowe m.in. z Baranowicz, Białegostoku, Grajewa, Grodna, Kowna. 22 i 23 czerwca Sowieci rozpoczęli mordowanie części więźniów osadzonych w Mińsku.  

Od 24 czerwca kolejne grupy więźniów opuszczały „amerykankę”. Konwojowani przez NKWD maszerowali na wschód, w kierunku Mohylewa. Zwolniono część więźniów kryminalnych. Późnym wieczorem tego dnia tzw. wołodarkę opuściło kilkuset więźniów, głównie Litwinów, więźniów politycznych z Kowna. 

Łącznie po rozpoczęciu wojny niemiecko-sowieckiej z Mińska wyruszyło „drogą śmierci” łącznie co najmniej 7 tys. więźniów. NKWD-iści karali śmiercią za zbyt wolny marsz lub próbę ucieczki. Mordowano także chorych więźniów. Dramat i chaos potęgowały naloty Luftwaffe na szosę Mińsk-Śmiłowicze-Czerwień-Mohylew. Według relacji świadków w trakcie ataków lotniczych konwojenci nakazywali więźniom pozostanie na drodze i ukrywali się pod drzewami. 

W środę 26 czerwca kolumna dotarła do przedmieść miasta Czerwień (do 1923 r.  – Ihumeń), oddalonego od Mińska o ok. 65 km. Więźniów podzielono na mniejsze kolumny i dokonano selekcji na kategorie wyroków. Kilkusetosobowe (200-700 os.). Grupy polskich i litewskich zabijano w różnych miejscach w rejonie Czerwieni. Jednego z mordów funkcjonariusze NKWD dokonali na leśnym uroczysku Cegielnia ok. 5 km od Czerwieni. Inne egzekucje odbyła się przy skrzyżowaniu dróg przed miastem oraz przy drodze prowadzącej do Bobrujska.

Wśród Polaków zamordowanych w Czerwieni był m.in. senator RP i b. starosta powiatowy w Białymstoku, Tadeusz Giedroyć, leśniczy i oficer ZWZ, Aleksander Polanko ps. „Kalikst” oraz właściciel majątku ziemskiego Hornostajewicze, Henryk Konstanty Andrzeykowicz. Istnieje lista imienna przynajmniej części polskich ofiar, jednak historycy nie mają pewności, czy dana osoba została zamordowana w rejonie Czerwieni, w trakcie „marszu śmierci”, czy też 22-23 czerwca, w jednym z mińskich więzień.

Z masakry ocaleli nieliczni m.in. oficer ZWZ, Janusz Prawdzic–Szlaski (1902-1983), w czasie okupacji komendant Okręgu AK Nowogródek. Kilka dni przed atakiem na ZSRS otrzymał wyrok śmierci za „działalność kontrrewolucyjną”. Po wojnie przedostał się do Wielkiej Brytanii i opisał „marsz śmierci” we wspomnieniach.  Z jednej z kilkusetosobowych kolumn ocalało zaledwie 17 osób. 

Egzekucję na uroczysku Cegielnia przeżył także Antoni Maziuk ze wsi Tajno Stare. Tragiczne wydarzenia przeżyła konspiratorka ZWZ z Lidy, Joanna Stankiewicz-Januszczak (1920-2007), autorka wspomnień Marsz śmierci Ewakuacja więźniów z Mińska do Czerwieni 24⁠–⁠27 czerwca 1941 r. Ilość ofiar sowieckiego NKWD w Czerwieni i okolicy jest trudna do oszacowania. 

Można przyjąć, że jest to co najmniej kilka tysięcy osób. Według Prawdzic-Szlaskiego ilość zabitych mogła wynosić nawet 12 tysięcy. Masakra więźniów z Mińska do Czerwieni nie był jedynym „marszem śmierci” po niemieckim ataku na Związek Sowiecki. 28 czerwca 1941 r. w rejonie kołchozu Taklinowo (białor. Mikałajewa) nad Dźwiną konwojenci NKWD zamordowali co najmniej 714 więźniów prowadzonych z oddalonego o ok. 120 kilometrów więzienia w Berezweczu. 

Prezentowane poniżej zdjęcia mają wyłącznie charakter poglądowy.

Dla spragnionych wiedzy:

Ciesielski Stanisław Polityka represyjna w ZSRR w latach II wojny światowej, Toruń 2014

Stankiewicz-Januszczak Joanna. Marsz śmierci Ewakuacja więźniów z Mińska do Czerwieni 24⁠–⁠27 czerwca 1941 r., Warszawa 1999

Zbrodnicza ewakuacja więzień i aresztów NKWD na Kresach Wschodnich II Rzeczypospolitej w czerwcu-lipcu 1941 roku, red. Janina Mikoda, Warszawa, 1997