Po zajęciu Śląska Oświęcim, przed wojną liczące ok. 35 tys. mieszkańców miasto w województwie krakowskim przyłączono do powiatu Bielitz (Landkreis Bielitz, powiat bielski) na terenie rejencji katowickiej (1939-41, Regierungsbezirk Kattowitz) w granicach III Rzeszy. Okupanci nadali miastu nazwę „Auschwitz”.
27 kwietnia 1940 r. jeden z czołowych zbrodniarzy, Reichsführer SS, Heinrich Himmler, wydał głównemu inspektorowi obozów koncentracyjnych Richardowi Glücksowi rozkaz utworzenia obozu koncentracyjnego na terenie dawnych koszar wojskowych w Oświęcimiu. Pierwszym komendantem KL Auschwitz (od 1943 r. Stammlager, obóz macierzysty, zwany także Auschwitz I) został SS-Hauptsturmführer Rudolf Höss, jego zastępcą – Karl Fritsch. Personel obozu stanowili Niemcy, członkowie SS.
20 maja 1940 r. z obozu Sachsenhausen do Auschwitz przywieziono 30 niemieckich kryminalistów, którzy odtąd stali się więźniami funkcyjnymi – blokowymi i nadzorcami komand tzw. kapo, nierzadko współsprawcami zbrodni popełnianych za wiedzą SS na innych więźniach. 14 czerwca 1940 r. pierwszy pociąg z 728 polskimi więźniami z Tarnowa wyruszył do Auschwitz. Większość z nich stanowili więźniowie polityczni, głównie młodzi ludzie, uczniowie gimnazjów i studenci z całej Polski.
Część z nich próbowała przedostać się przez Słowację, by przyłączyć się do organizowanej we Francji armii polskiej, jednak wpadli w rejonie Zakopanego, Nowego Targu, Krynicy w ręce gestapo, które nazywało ich „granicznikami”. Z kolei, Antoni Suchecki, kpt WP Tadeusz Paolone (aresztowany pod nazwiskiem Lisowski) i pchor. Antoni Wykręt (Andrzejewski) tworzyli konspiracyjne struktury ZWZ oraz innych tworzących organizacji niepodległościowych.
Jednym z pierwszych więźniów Auschwitz był uczeń krakowskiego gimnazjum Kazimierz Albin (1922-2019). W styczniu 1940 r. został zatrzymany przez Słowaków i przekazany gestapowcom przeszedł przez cele aresztów w Preszowie, Muszynie, Nowym Sączu i Tarnowie. W Auschwitz otrzymał numer obozowy 118. Pracował w kuchni kantyny dla esesmanów.
27 lutego 1943 r. wraz z kilkoma innymi więźniami udało mu się zbiec z obozu. Był dowódcą dywersji bojowej III Odcinka Komendy Kraków-Miasto AK. Po wojnie ukończył studia na Wydziale Lotniczym Politechniki Krakowskiej. Był inicjatorem, współorganizatorem i prezesem Towarzystwa Opieki nad Oświęcimiem. Należał do Rady Muzeum oraz Międzynarodowej Rady Oświęcimskiej. Zmarł 22 lipca 2019 r.
W pierwszym transporcie do Auschwitz znaleźli się także m.in. wybitny narciarz, szybownik i instruktor narciarski Bronisław Czech (1908-1944), przedwojenny bokserski wicemistrz Warszawy Tadeusz „Teddy” Pietrzykowski, Wiesław Kielar – po wojnie pisarz i operator filmowy, kurier ZWZ przeprowadzający przez Tatry, Tadeusz Marian Arecki – po 1945 r. inżynier budownictwa.
Więźniowie otrzymali numery od 31 do 758, pierwsze trzydzieści zarezerwowano dla wspomnianych niemieckich więźniów funkcyjnych. Na początku pobytu pierwszej grupy polskich więźniów w Auschwitz zastępca komendanta, Fritsch powiedział: Przyjechaliście tutaj nie do sanatorium, tylko do niemieckiego obozu koncentracyjnego, z którego nie ma innego wyjścia, jak przez komin. Jeśli się komuś nie podoba, to może iść zaraz na druty. Jeśli są w transporcie Żydzi to mają prawo żyć nie dłużej, niż dwa tygodnie, księża miesiąc, reszta trzy miesiąc.
Z 728 więźniów z tarnowskiego transportu, co najmniej 229 zginęło w obozie Auschwitz. 266 osób przeniesiono do innych obozów, z czego co najmniej 61 zmarło. Los 111 jest nieznany. Wojnę przeżyło 325 osób.
W latach 1940-45 na terenie kompleksu obozowego Auschwitz-Birkenau zginęło ok. miliona żydowskich więźniów z wielu krajów okupowanej Europy, ponad 70 tys. Polaków, 21 tys. Romów, kilkanaście tysięcy sowieckich jeńców wojennych.
W kolejnych latach wojny powstały kolejne obozy Auschwitz II, Birkenau (pol. Brzezinka) oraz ponad 45 podobozów (filii). 28 z nich zorganizowano przy zakładach niemieckich koncernów m.in. IG-Farbenindustrie AG, hutach Konigshütte-Bismarck und Bismarckhütte, kopalniach węgla, zakładach chemicznych itp.
Zbudowany w Oświęcimiu był największym niemieckim obozem koncentracyjnym i obozem zagłady, a obecnie symbolem największej masowej hitlerowskiej zbrodni dokonanej na ponad milionie osób.
Dla spragnionych wiedzy:
Albin K. List gończy. Historia mojej ucieczki z Oświęcimia i działalności w konspiracji, Warszawa 2013
Auschwitz 1940-1945. Węzłowe zagadnienia z dziejów obozu t.1-5. (praca zbiorowa), Oświęcim, 1995
