Stanisław Lorentz urodził się 28 kwietnia 1899 r. w Radomiu w rodzinie dyrektora szkoły Karola Ludwika i nauczycielki Marii (z d. Schoen) Lorentz. Studiował na Wydziale Filozoficznym UW. W 1924 r. obronił doktorat z historii sztuki. W latach 1929–35 był konserwatorem zabytków w województwach nowogródzkim i wileńskim. 

W katedrze wileńskiej uczestniczył w odkryciu królewskich grobów, przeprowadzał prace konserwatorskie na zamku w Trokach. Od 1936 r. był pierwszym, wieloletnim (do 1982 r.) dyrektorem Muzeum Narodowego w Warszawie. Współpracował z komisarycznym prezydentem Warszawy Stefanem Starzyńskim i kierował powołaną przez niego Komisją Opieki nad Zabytkami Warszawy. 18 czerwca 1938 r. oddano do użytku nowy gmach Muzeum Narodowego. 

We wrześniu 1939 r. obiekt stał się kluczową instytucją ochrony zabytków zagrożonych na skutek działań wojennych. Lorentz oraz zespół jego współpracowników zabezpieczali przed zniszczeniem dzieła sztuki ewakuowane z Łazienek, Zachęty i innych placówek. Z płonącego Zamku Królewskiego przenosili je do bezpiecznych podziemi muzeum. Był zaufanym asystentem i tłumaczem prezydenta Starzyńskiego podczas rozmów z Niemcami. Jesienią 1939 r. okupanci rozpoczęli akcję rabowania polskich zbiorów muzealnych i kolekcji. 

Podczas okupacji Lorentz był kierownikiem działu w Departamencie Kultury i Oświaty Delegatury Rządu na Kraj. Wraz z zespołem dokumentował grabieże i zniszczenia dokonane przez niemieckich okupantów. Używał pseudonimów „Bukowiecki” i „Czarski”. „Wszelkimi sposobami odwlekano wywóz zbiorów, które udało się zatrzymać w Muzeum do chwili wybuchu powstania, podczas którego niestety znaczna część zbioru została rozrabowana i zniszczona przez żołnierzy niemieckich” – wspominał Lorentz po wojnie wydarzenia z 1944 r. 

Po upadku Powstania Warszawskiego dr Lorentz za zgodą i akceptacją władz podziemnych i przy współpracy z Radą Główną Opiekuńczą oraz zaufanymi pracownikami Muzeum Narodowego i archiwów, rozpoczął akcję ewakuacji części muzealnych zbiorów, ratując je przed planowym rabunkiem prowadzonym przez SS i Wehrmacht. „Zabezpieczenie dóbr kultury i przedmiotów kultu religijnego” stanowiło dziesiąty punkt umowy kapitulacyjnej zawartej pomiędzy dowództwem AK a generałem policji i SS, Erichem von dem Bachem. 

16 października 1944 r. rozpoczęły się działania znane jako „Akcja Pruszkowska”. Tysiące ewakuowanych z planowo niszczonej Warszawy bezcennych dzieł sztuki, księgozbiorów i archiwów składowano w Pruszkowie, Milanówku, Brwinowie oraz innych podwarszawskich miejscowościach, a następnie pod niemiecką strażą transportowano koleją do Rzeszy. Z pomocą zaufanych kolejarzy spisywano, to co okupanci wywozili, notowano stacje docelowe. 

Zamiast do Rzeszy, część zbiorów trafiła do bezpiecznych kryjówek na terenie Generalnego Gubernatorstwa. Dzięki „Akcji Pruszkowskiej” udało się ocalić liczne zabytki w tym Kronikę Galla Anonima, Mszał Tyniecki i rękopisy dzieł Henryka Sienkiewicza. W trwających do połowy stycznia 1945 r. działaniach uczestniczyli m.in. prof. Wacław Borowy i dr Jan Zachwatowicz oraz ok. 200 zaufanych osób. Po wojnie część zagrabionych zbiorów odnaleziono na terenie Austrii oraz w Świdnicy na Dolnym Śląsku.

3 maja 1945 r. w gmachu Muzeum Narodowego z inicjatywy Stanisława Lorentza otwarto wystawę „Warszawa oskarża”. „W zniszczonym mieście, gdzie wszystkiego brakowało, w trzy miesiące po jego wyzwoleniu, (…) w pierwszych kilkunastu salach Muzeum Narodowego otwarta została ta wystawa, dokumentująca zbrodnie popełnione na kulturze polskiej tak straszne, że w swej ohydzie obrażające całą ludzkość” – wspominał. 

Prof. Lorentz był orędownikiem i głównym inicjatorem odbudowy Zamku Królewskiego w Warszawie, czym niejednokrotnie narażał się komunistycznym władzom. Gdy w 1971 r. powołano Obywatelski Komitet Odbudowy Zamku Królewskiego, stanął na jego czele. Należał do Towarzystwa Przyjaciół Warszawy. Opublikował ok. 300 prac poświęconych ochronie zabytków i muzealnictwu. Był ekspertem UNESCO ds. ochrony zabytków i wykładowcą Uniwersytetu Warszawskiego. W stanie wojennym, na początku 1982 r. odwołano go ze stanowiska dyrektora Muzeum Narodowego za wstąpienie do „Solidarności”.

Stanisław Lorentz zmarł 15 marca 1991 r. w Warszawie. Spoczął na warszawskim cmentarzu Ewangelicko-Augsburskim. 

.

Dla spragnionych wiedzy:

Walka o dobra kultury. Warszawa 1939-1945, pod red. S. Lorentza, Warszawa 1970 

Sztuka i krew 1939-1945. Opowieść o ludziach i zdarzeniach, Jarocki R., Warszawa, 2012