Decyzja o utworzeniu Polskich Sił Zbrojnych w ZSRS (na podstawie umowy wojskowej z 14 sierpnia 1941 r., zawartej pomiędzy polskim rządem na uchodźstwie a władzami sowieckimi) okazała się szansą nie tylko na zorganizowanie regularnej armii złożonej z żołnierzy Wojska Polskiego przetrzymywanych w niewoli, łagrach i miejscach zesłania, ale też dla licznych cywilów, często będących ofiarami kolejnych fal deportacji w głąb Związku Sowieckiego.  

Toteż do punktów rekrutacyjnych m.in. w Buzułuku nad rzeką Samarą napływali polscy obywatele, którym pomimo licznych trudności ze strony sowieckiej administracji, udało się uzyskać objęcie tzw. amnestią (jak w terminologii Kremla określono zwolnienie Polaków m.in. z sowieckich łagrów). Nie zaskakuje zatem, że określona w umowie liczba 30 tys. etatów armijnych została w kolejnych miesiącach znacznie przekroczona.  

Na początku marca 1942 r. w obozach rekrutacyjnych Polskich Sił Zbrojnych znalazło się blisko 70 tys. osób. Mniej więcej w tym właśnie czasie (10 marca) gen. Anders otrzymał od generała Andrieja Chrulewa (szefa zaopatrzenia Armii Czerwonej) informację o zmniejszeniu przekazywanych racji żywnościowych na 26 tys. osób. Według wspomnień polskiego dowódcy „(…) równało się to całkowitej katastrofie (…); także z tego względu, że „(…) racja sowiecka, jaką wtedy otrzymywaliśmy, reprezentowała pod względem kalorii około jednej trzeciej wartości racji angielskiej”. Toteż przed podkomendnymi Andersa „(…) stanęło widmo głodu”. 

W tej sytuacji polski dowódca został zmuszony do interwencji u samego Józefa Stalina. Sowiecki dyktator tłumaczył zaistniałą sytuację ograniczeniami w dostawach zboża ze Stanów Zjednoczonych, wynikłymi z agresji Japonii wobec właśnie USA i Wielkiej Brytanii. Równocześnie w razie potrzeby proponował osobiste omówienie tego problemu po uprzednim przybyciu Andersa do Moskwy. 

Doskonale znający stosunki sowieckie generał nie omieszkał z tej okazji skorzystać i tym samym między nim, a Stalinem doszło 18 marca 1942 r. do spotkania na Kremlu. Oprócz gospodarza i generała Andersa w spotkaniu uczestniczyli również szef sztabu polskiej armii, gen. Leopold Okulicki, komisarz Spraw Zagranicznych ZSRS Wiaczesław Mołotow i sekretarz Stalina. Według wspomnień Andersa sowiecki przywódca w uszczegółowionej formie powtórzył swoje argumenty dotyczące drastycznego ograniczenia dostaw żywności. 

Ostatecznie Stalin zgodził się utrzymać zaopatrzenie na poziomie 44 tys. osób, natomiast dla pozostałych Anders uzyskał zgodę na ewakuację do Iranu. W pierwszym rzucie ewakuacji znaleźć się mieli ci, dla których brakowało żywności i których obecność na Bliskim Wschodzie była pożądana przez Brytyjczyków. Nieprzypadkowo, ponieważ w owym czasie liczono się z możliwością klęski Sowietów w walkach na południu ZSRR, a w konsekwencji wdarcia się Niemców poprzez Kaukaz na Bliski Wschód. 

Każda potencjalna siła zbrojna, która w tej części świata mogła odciążyć zaangażowanych wówczas m.in. w Libii i Birmie Brytyjczyków, była zatem wysoce pożądana. Niepomyślny rozwój wydarzeń w starciach z Niemieckim Korpusem Afrykańskim pod Al-Ghazalą i Marsa Matruh (maj-czerwiec 1942 r.) okazał się w tej kalkulacji istotnym argumentem. 10. Armię Brytyjską, strzegącą szlak ku Zatoce Perskiej, ogołocono z wszelkich rezerw, naprędce ściągając co tylko się dało do Egiptu. 

Tym sposobem rozpoczęła się podzielona na dwa etapy (marzec-kwiecień oraz sierpień-listopad 1942 r.) ewakuacja Polskich Sił Zbrojnych z „nieludzkiej ziemi”. Mimo panujących wówczas bardzo trudnych warunków ok. 115 tys. osób (w tym  licznym kobietom i dzieciom) udało się wydostać z „piekielnego Kraju Rad”. Nieprzypadkowo zatem 18 marca 1942 r. okazał się dla polskiej społeczności skupionej wokół generała Andersa dniem rzeczywiście przełomowym. 

Dla spragnionych wiedzy: 

W. Anders, Bez ostatniego rozdziału. Wspomnienia z lat 1939-1946, Warszawa 2018 

K. Grünberg, Polska karta Stalina, Toruń 1991

S. Kalbarczyk, Armia Andersa w ZSRS 1941-1942. Niespełnione braterstwo broni z Armią Czerwoną, Warszawa 2020