25 lutego 1942 r. Naczelny Wódz WP gen. Władysław Sikorski wydał rozkaz sformowania 1. Dywizji Pancernej. Misję tworzenia nowej jednostki Polskich Sił Zbrojnych (PSZ) na Zachodzie powierzył jednemu z najwybitniejszych polskich oficerów wojny obronnej 1939 roku, dowódcy 10. Brygady Kawalerii Pancernej gen. bryg. Stanisławowi Maczkowi (1892–1994).
Już w latach 30. był on zwolennikiem przekształcania jednostek tradycyjnej kawalerii WP w nowoczesne oddziały pancerno-motorowe. 1. Dywizja Pancerna powstała w rejonie Blairgowrie w hrabstwie Perth and Kinross (Szkocja) z wydzielonych jednostek 10. Brygady Kawalerii Pancernej, 16. Brygady Czołgów , 1. Batalionu Ciężkich Karabinów, Dywizjonu (Dyonu) Rozpoznawczego oraz batalionów: saperskiego i karabinów maszynowych.
Największa pancerna jednostka WP podczas II wojny światowej początkowo użytkowała brytyjskie czołgi Churchill, Matilda i Valentine. W późniejszym okresie 1. Dywizja została przezbrojona na Cromwelle i amerykańskie Shermany. Na początku sierpnia 1944 r. polscy pancerniacy w składzie 1. Armii Kanadyjskiej włączyli się do działań bojowych we Francji. W tym czasie dywizja liczyła 885 oficerów, 15 210 podoficerów i żołnierzy, a jej wyposażenie obejmowało 381 czołgów i ponad 5 tysięcy pojazdów mechanicznych.
„Żołnierz polski bić się może o wolność wielu narodów, umiera tylko dla Polski” – powiedział generał do pancerniaków w sierpniu 1944 r.
Do 21 sierpnia jednostka uczestniczyła w krwawych walkach w rejonie Chambois i Falaise, gdzie utraciła 325 zabitych, ponad 1000 rannych oraz 114 zaginionych. Walki pod Falaise, prowadzone w ramach kolejnych alianckich operacji (w tym „Totalize”), przypieczętowały klęskę niemieckich sił w Normandii. We wrześniu 1944 r. podkomendni gen. Maczka wyzwolili m.in. francuskie Saint Omer oraz belgijskie Ypres i Thielt, walczyli także w rejonie Gandawy. W ostatnich dniach października polscy pancerniacy przynieśli wolność mieszkańcom holenderskiej Bredy.
Na szlaku bojowym „pierwszej pancernej” było Oberlangen w Emslandzie i znajdujący się tam obóz jeniecki, gdzie 12 kwietnia 1945 r. wyzwolili ponad 1700 uczestniczek Powstania Warszawskiego, żołnierzy Armii Krajowej. „Maczkowcy” zakończyli działania wojenne Wilhelmshaven – niemieckim porcie i jednej z głównych baz Kriegsmarine. W toku działań bojowych 1. Dywizja Pancerna poniosła ciężkie straty: poległo ponad 900 jej żołnierzy, a liczba rannych i zaginionych była wielokrotnie wyższa.
26 września 1946 r. na mocy uchwały Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej, które objęły łącznie 75 oficerów Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie. Haniebną decyzję komunistycznych władz uchylono po 25 latach, 23 listopada 1971 r. W 1989 r. generał, honorowy obywatel Bredy, nie przyjął zaproszenia premiera PRL Mieczysława Rakowskiego na obchody 50. rocznicy wybuchu II wojny światowej.
Jak wielu jego podkomendnych, nigdy nie powrócił do ojczyzny. Przez ponad cztery dekady mieszkał w domu przy 16 Arden Street w Edynburgu i tam 11 grudnia 1994 r. zmarł w wieku 102 lat.
Dla spragnionych wiedzy:
Kutzner Jacek, Juliusz S. Tym, Polska 1 Dywizja Pancerna w Normandii, Warszawa 2010
Maczek Stanisław, Od podwody do czołga, Wspomnienia wojenne 1918-39, Wrocław, 1990
Potomski Piotr, Generał broni Stanisław Władysław Maczek (1892–1994), Warszawa, 2008
