Już jutro w Wilnie odbędzie się II Międzynarodowa Konferencja Naukowa „Wilno w cieniu Imperium – straty, pamięć, dialog”, organizowana przez Instytut Strat Wojennych im. Jana Karskiego wspólnie z partnerami litewskimi. Tegoroczna edycja, odbywająca się pod hasłem „Zimnowojenny bilans strat – perspektywa polska i litewska”, poświęcona będzie wojennym i powojennym doświadczeniom Polski i Litwy oraz ich konsekwencjom dla współczesnej pamięci historycznej.
Konferencja odbędzie się w Memoriale w Tuskulanach – Muzeum Okupacji i Walki o Wolność. Stanowi kontynuację wydarzenia zorganizowanego w Wilnie w 2025 r. i rozwija współpracę polskich i litewskich instytucji naukowych oraz instytucji pamięci zajmujących się badaniem skutków II wojny światowej i powojennej dominacji sowieckiej.
Obrady otworzy sesja plenarna „Polska i Litwa wobec dziedzictwa wojny i dominacji sowieckiej” z udziałem przedstawicieli Instytutu Strat Wojennych, Centrum Badania Ludobójstwa i Ruchu Oporu Mieszkańców Litwy, Forum Dialogu i Współpracy im. Jerzego Giedroycia oraz Ambasady Rzeczypospolitej Polskiej w Wilnie.
Szczególnym punktem sesji otwierającej będzie zdalne wystąpienie Andrzeja Poczobuta – dziennikarza, działacza polskiej mniejszości na Białorusi i byłego więźnia politycznego reżimu Alaksandra Łukaszenki, uwolnionego w kwietniu 2026 r. po ponad pięciu latach uwięzienia. W wykładzie zatytułowanym „Propaganda historyczna postsowieckich reżimów autorytarnych” Poczobut podejmie problem wykorzystywania historii i pamięci jako narzędzi polityki państw autorytarnych. Jego osobiste doświadczenie represji nada tej analizie szczególny wymiar, łącząc perspektywę badawczą z doświadczeniem człowieka, wobec którego aparat państwa wykorzystywał również zarzuty odnoszące się do interpretacji historii.
Program konferencji obejmuje trzy panele eksperckie. Pierwszy poświęcony będzie metodologii, źródłom oraz możliwościom porównywania strat wojennych i powojennych Polski i Litwy. Uczestnicy podejmą m.in. problematykę strat ludzkich i materialnych, represji, przymusowych migracji, zmian granic oraz trudności związanych z dokumentowaniem i interpretowaniem tych procesów.
Drugi panel – „Polska i Litwa w cieniu Kremla – przemiany polityczne i społeczne po 1945 roku” – skoncentruje się na konsekwencjach dominacji sowieckiej, sowietyzacji Litwy, przemianach demograficznych i narodowościowych oraz sytuacji społeczeństw obu państw w pierwszych dekadach powojennych.
Trzeci panel, „Dziedzictwo wojny i żelaznej kurtyny – pamięć, tożsamość i doświadczenia społeczne”, poświęcony zostanie długofalowym następstwom wojny i komunizmu. Dyskusja obejmie m.in. represje polityczne, migracje, pamięć o Holokauście, dziedzictwo Kresów oraz znaczenie pamięci historycznej dla współczesnych relacji polsko-litewskich.
W obradach wezmą udział badacze i eksperci reprezentujący polskie i litewskie instytucje naukowe oraz instytucje pamięci, m.in. Alvydas Nikžentaitis, Arūnas Bubnys, Bartosz Gondek, Paweł Rokicki, Tomasz Lachowski, Vytautas Sirutavičius, Vitalija Stravinskienė, Jurgita Verbickienė, Daniel Czerwiński i Małgorzata Dajnowicz.
Konferencję organizują wspólnie Instytut Strat Wojennych im. Jana Karskiego, Centrum Badania Ludobójstwa i Ruchu Oporu Mieszkańców Litwy, Muzeum Okupacji i Walki o Wolność oraz Forum Dialogu i Współpracy im. Jerzego Giedroycia. Partnerami wydarzenia są Ambasada Rzeczypospolitej Polskiej w Wilnie, Instytut Polski w Wilnie, Uniwersytet Łódzki oraz Instytut Historii Litwy.
Spotkanie w Wilnie ma służyć nie tylko prezentacji wyników badań, lecz także pogłębianiu polsko-litewskiej współpracy naukowej i wymianie doświadczeń dotyczących dokumentowania strat oraz społecznych i politycznych konsekwencji wojny i dominacji sowieckiej. Istotnym elementem debaty będzie również pytanie o rolę badań historycznych i instytucji pamięci w przeciwdziałaniu fałszowaniu historii oraz jej instrumentalnemu wykorzystywaniu przez współczesne reżimy autorytarne.
Konferencja będzie ważnym polsko-litewskim forum naukowej debaty nad skutkami II wojny światowej i powojennej dominacji sowieckiej, łącząc perspektywę historyczną z refleksją nad pamięcią, tożsamością i współczesnymi wyzwaniami Europy Środkowo-Wschodniej.
