„W dniu 11 listopada państwo polskie obchodzić będzie ósmą rocznicę zrzucenia jarzma niewoli i uzyskania pełnej, faktycznej niezawisłości. Data powyższa winna pozostać w stałej pamięci społeczeństwa i utrwalić się w umysłach młodego pokolenia, które w zaraniu swego życia powinno odczuwać doniosłość i uroczystość tego pamiętnego dnia” – czytamy w okólniku marszałka Józefa Piłsudskiego z 8 listopada 1926 r. 

Tego dnia uznano 11 listopada za dzień wolny od pracy. Jesienią 1932 r. Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego określiło, że 11 listopada będzie „dniem wolnym od nauki, wykorzystywanym do celów wychowawczego oddziaływania na młodzież w duchu obywatelsko-państwowym”. 23 kwietnia 1937 r., Sejm RP ustanowił 11 listopada państwowymi Święta Niepodległości. 

„Dzień 11 listopada, jako rocznica odzyskania przez Naród Polski niepodległego bytu państwowego i jako dzień po wsze czasy związany z wielkim imieniem Józefa Piłsudskiego, zwycięskiego Wodza Narodu w walkach o wolność Ojczyzny - jest uroczystym Świętem Niepodległości”. Obchody 11 listopada na Kresach Wschodnich Rzeczypospolitej nie różniły się znacząco od obchodów w innych częściach kraju. 

Organizowano przemarsze oraz prezentacje lokalnych garnizonów, msze święte, koncerty patriotycznych pieśni i akademie. Wileńskie obchody miały jednak specyficzny wyróżnik. 11 i 12 maja 1936 r. na Cmentarzu na Rossie złożono wykonaną z kryształu urnę z sercem zmarłego rok wcześniej marszałka Józefa Piłsudskiego oraz trumnę jego matki, Marii z Billewiczów Piłsudskiej (1842-1884). Grób zwieńczono kamienną płytą z inskrypcją „Matka i Serce Syna”. Uroczystościom towarzyszył salut 101 salw artyleryjskich. 

Nekropolia na Rossie stała się więc jednym z kluczowych punktów podczas obchodów święta w latach 1937-38. 11 listopada mauzoleum Piłsudskiego odwiedzały delegacje wojska, w tym także lotników stacjonujących przy lotnisku Porubanek, Korpusu Ochrony Pogranicza, funkcjonariuszy policji, cieszący się ogromną estymą umundurowani weterani powstania 1863 roku, władze wojewódzkie z wojewodą wileńskim płk Ludwikiem Bociańskim na czele, samorządowcy, kadra profesorska Uniwersytetu Stefana Batorego, oraz przedstawiciele wielu organizacji społecznych składały tam hołd Marszałkowi uznawanemu za jednego z twórców Niepodległej Rzeczypospolitej. 

Uroczystą mszę polową odprawiano Placu Łukiskim przemianowanym w 1936 r. na Plac Marszałka Józefa Piłsudskiego. Na ulicy Ofiarnej odbywała się defilada wileńskiego garnizonu Wojska Polskiego, Przysposobienia Wojskowego, Związku Strzeleckiego, harcerzy oraz innych organizacji społecznych i politycznych. Po wydarzeniu, w gmachu Urzędu Wojewódzkiego przy Placu Katedralnym/ul. Magdaleny 2 odbywała się ceremonia wręczania odznaczeń państwowych zasłużonym wojskowym i cywilom, działaczom społecznym i urzędnikom. 

Po oficjalnej części odbywały się występy cywilnych i wojskowych orkiestr, okolicznościowe akademie, msze polowe i nabożeństwa różnych wyznań, spotkania i szereg innych wydarzeń. Podczas obchodów Święta Niepodległości we Lwowie jednym z kluczowych miejsc był Cmentarza Obrońców Lwowa wyodrębnioną część Cmentarza Łyczakowskiego. Obiekt znany jako Cmentarz Orląt Lwowskich, powstawał od 26 maja 1922 r. w kilku etapach, które nieprzypadkowo wiązały się z uroczystościami obchodzonymi każdego roku 11 listopada. 

Jesienią 1932 r. oddano do użytku katakumby. Zarządzeniem prezydenta Ignacego Mościckiego z 9 listopada 1933 r. obrońców Lwowa poległych w listopadzie 1918 r. odznaczono Krzyżami Niepodległości, a ich ordery zawieszono w cmentarnej kaplicy. 11 listopada 1934 r. w asyście żołnierzy m.in. 14. Pułku Ułanów Jazłowieckich dokonano uroczystego odsłonięcia Łuku Chwały, składającego się z 12 kolumn w porządku doryckim. 

Na początku listopada 1932 r. lwowska prasa oraz obywatelski komitet organizacyjny zachęcały mieszkańców do udziału w masowych uroczystościach. „W dniu 11 listopada 1932 r. święcić będzie cały Naród Polski wielką i radosną rocznicę 14-lecia wskrzeszenia Niepodległości Państwa Polskiego. Dzień odzyskania wolności naszej Ojczyzny, to dzień wolności i zjednoczenia wszystkich Obywateli, zamieszkujących ziemie Rzeczypospolitej. 

Uczcijmy godnie tę wielką rocznicę i dajmy wyraz radosnym uczuciom przez wzięcie udziału w uroczystościach w dniu 10 i 11 listopada br. Komitet Obywatelski zwraca się do wszystkich mieszkańców Lwowa z gorącym apelem, aby w dniu 10 i 11 listopada br. przybrali domy flagami o barwach narodowych, emblematami, festonami itp. oraz ozdobili okna nalepkami, z których dochód będzie przeznaczony na rzecz pomocy dla bezrobotnych miasta Lwowa. Zarazem apeluję, aby w uroczystościach objętych podanym programem wzięli jak najliczniejszy udział” – apel podpisał prezydent Lwowa, Wacław Drojanowski.

11 listopada 1938 r. uroczyste obchody oficjalnego Święta Niepodległości w całej Polsce, w tym również na Kresach odbyły się po raz drugi i jak się okazało – niestety po raz ostatni. Miały one charakter wyjątkowo uroczysty z uwagi na jubileusz 20-lecia odzyskania niepodległości. Tego dnia we Lwowie był osobiście obecny marszałek Edward Śmigły-Rydz i przedstawiciele korpusu dyplomatycznego, m.in. francuskiego attaché wojskowego gen. Félix-Joseph Musse. Przemówienie wygłosił wojewoda lwowski Alfred Biłyk. 

„W dniu Święta Niepodległości odbyły się w Dolinie uroczyste nabożeństwa we wszystkich świątyniach przy, udziale przedstawicieli władz, urzędów i organizacyj społecznych oraz bardzo licznych rzesz mieszkańców. Po nabożeństwie, w czasie którego w kościele wygłosił kazanie ks. dziekan Wojnarowicz, na rynku zebrały się wszystkie organizacje, gdzie po raporcie przemówił starosta p. Z. Szacherski, po czym dokonał dekoracji zasłużonych osób Srebrnymi i Brązowymi Krzyżami Zasługi. 

Wśród odznaczonych byli też p. Lachowicz, wieloletni prezes Z. S. w Wełdzirzu, p. Biedrzycki, prezes ZS. w Zakli i p. Gustek, członek ZS. w Broszniowie. Imieniem odznaczonych podziękowanie złożył p. Antoni Masełko. Po dekoracji nastąpiła defilada, którą odebrał starosta p. Szacherski w otoczeniu dowódcy kawalerii i komendanta Pow. P. W. kpt. Byski. Defilowały oddziały wojskowe, kombatanckie i organizacje społeczne oraz robotnicze, wśród których zwracał powszechną uwagę oddział Z. P. O. K. z p. starościną Szacherską w pierwszym szeregu. 

W południe w sali Sokoła odbyła się uroczysta akademia przy udziale władz” – informował „Wschód” z listopada 1938 r. Tygodnik informował, że w świąteczny wieczór odbyła się zabawa ludowa w Dolinie, a na Broczkowie i Obliskach odbyły się akademie. Poza typowymi uroczystościami, defiladami, nabożeństwami oraz częścią artystyczną, obywatele podejmowali nietypowe wyzwania związane z rocznicą odzyskania niepodległości. 

„Dnia 11. bm. przybył do Lwowa pieszo z Poznania p. Józef Andrzejewski, członek poznańskiego Od działu Związku b. Ochotników Armii Polskiej, celem złożenia hołdu Obrońcom Lwowa w 20-lecie Niepodległości. Przybyły delegat z Poznania był serdecznie witany i podejmowany przez Zarząd i członków lwowskiego Oddziału Związku byłych Ochotników Armii Polskiej. 

W dniu Święta złożył p. Andrzejewski bukiet kwiatów na grobie brygadiera Czesława Mączyńskiego, dowódcy Obrony Lwowa, oraz wieniec na płycie Nieznanego Żołnierza na Cmentarzu Obrońców Lwowa” – pisał dziennikarz lwowskiego „Wschodu”. Uroczyście, choć z mniejszym rozmachem obchodzono z udziałem jednostek WP 11 listopada w miastach garnizonowych m.in. Białej Podlaskiej, Baranowiczach, Drohobyczu, Grodnie, Kołomyi, Lidzie, Łucku, Słonimiu i Włodzimierzu Wołyńskim. 

Dla spragnionych wiedzy:  

Z. Kałuski, Polskie Wilno, Toruń 2019 

M. Pszczółkowski, Lwów między wojnami, Łódź 2024