Po wkroczeniu oddziałów Wehrmachtu we wrześniu 1939 r., do Warszawy okupanci przejęli całość zasobów Archiwum Akt Nowych liczące 37 kilometrów dokumentów wytworzonych głównie w latach 1914-1918 oraz w niepodległej II Rzeczypospolitej. W październiku 1939 r. niemieckie władze zdecydowały o przeniesieniu ich z ulicy Szpitalnej na Mokotów, do gmachu Biblioteki Szkoły Głównej Handlowej przy ul. Rakowieckiej 6, po wcześniejszym usunięciu jej księgozbioru. Niewielka część zbiorów AAN od 1930 r. była przechowywana w Forcie Sokolnickiego – części zewnętrznych umocnień warszawskiej Cytadeli.
Do magazynów Reichsarchiv (Archiwum Rzeszy) w Poczdamie wywieziono archiwalia okupacyjnych władz austro-węgierskich i pruskich i z lat 1914-1918. Do transportu użyto 96 wojskowych ciężarówek, co obrazuje skalę pierwszych strat, jakie poniósł AAN. W marcu 1940 r. trzy wagony archiwaliów wywieziono do oddziału Reichsarchiv w Wiedniu.
Pozostałą część zbiorów AAN zmagazynowano w szafach i na prowizorycznych regałach ustawionych na korytarzach i pomieszczeniach przy Rakowieckiej. Według relacji świadków praktycznie cały gmach biblioteki był wypełniony zasobem archiwalnym. Archiwiści podjęli starania o ocalenie najcenniejszych zbiorów. Dyrektor Józef Stojanowski zdecydował o przewiezieniu najważniejszych akt do Fortu Sokolnickiego. XIX- wieczne budynki forteczne uznano za miejsce bezpieczne dla zbiorów.
Od kwietnia 1944 r. prywatne firmy przewozowe nocami wywiozły z Rakowieckiej 395 skrzyń i 698 pakietów akt m.in. Rady Regencyjnej oraz Tymczasowej Rady Regencyjnej. Potajemną ewakuację przerwał wybuch powstania warszawskiego. Biblioteka SGH przetrwała wprawdzie walki, lecz 3 listopada niemiecki oddział saperów Wehrmachtu tzw. Brandkommando podpalił gmach przy Rakowieckiej.
Zbiory AAN spłonęły doszczętnie w trwającym cztery dni pożarze. Wśród nich były m.in. archiwa z Ministerstwa Spraw Zagranicznych, akta: Prokuratorii Generalnej, Ministerstwa Robót Publicznych, Urzędu Emigracyjnego, Ministerstwa Opieki Społecznej. Zaledwie 3% zasobu AAN zgromadzonego w Forcie Sokolnickiego ocalało. Józef Stojanowski kontynuował akcję ich ratowania – udało się ewakuować do klasztoru o. Paulinów na Jasnej Górze.
Spalenie zasobów AAN to część ogromnych zniszczeń, jakich dokonano w polskich archiwach. Warto podkreślić, że nie skutkiem działań bojowych – nalotów, ostrzału artyleryjskiego, lecz działania z premedytacją – planowych podpaleń archiwów przez oddziały saperskie Wehrmachtu oraz innych niemieckich formacji policyjnych burzących Warszawę podczas powstania i po jego upadku.
8 września 1944 r. okupanci podpalili Bibliotekę Ordynacji Zamojskiej przy ul. Senatorskiej, a w ciągu następnych tygodni m.in. zasoby Archiwum Akt Dawnych12 października 1944 roku okupanci spalili zbiór najcenniejszych zabytków piśmiennictwa Biblioteki Narodowej – kilkadziesiąt tysięcy rękopisów, ok. 80 tys. książek od XV do XVIII wieku i starodruków oraz 100 tys. książek wydanych od początku XIX W do 1939 r., a także bogate zbiory grafik, map i nut.
„Zbiory zetlały doszczętnie w ogniu, który musiał je trawić wolno przez wiele dni. Wygarnęli książki spod stropu, oblali je benzyną i podpalili. Już ze stopą na gardle wypełniali wyrok zagłady wydany na sąsiedni naród. Mieściło się w nich obok ludobójstwa również książkobójstwo” – wspominał prof. Bohdan Korzeniewski.
W 75. rocznicę tragicznych wydarzeń, w październiku 2019 r. w Bibliotece Narodowej zaprezentowano szklaną urnę z fragmentami spalonych książek, które ocalały z pożogi, lecz odczytanie ich treści jest niemożliwe.
Okupanci wywieźli do Rzeszy m.in. polskie archiwa Ministerstwa Spraw Wojskowych, Generalnego Inspektoratu Sił Zbrojnych, Instytutu Piłsudskiego oraz Archiwum Wojskowego oraz zbiory Centralnej Biblioteki Wojskowej. Co najmniej kilkadziesiąt wagonów z ich zasobami trafiło do Aktensammelstelle des Chefs der Heeresarchiv Danzig (później Heeresarchiv Zweigstelle Danzig-Olive) w Gdańsku-Oliwie.
Dla spragnionych wiedzy:
P. Bańkowski, Archiwista na powstańczym Żoliborzu. Wspomnienia sierpień-wrzesień 1944, Warszawa 2014
S. Lorentz, Walka o dobra kultury. Warszawa 1939–1945, t. 1–2, Warszawa 1970
A. Stebelski, Straty archiwów i bibliotek warszawskich w zakresie rękopiśmiennych źródeł historycznych, t. 1–3, Warszawa 1957
