W latach 1939-45 na skutek działań wojennych lub represyjnych działań hitlerowskich i sowieckich okupantów życie straciło łącznie co najmniej kilkuset polskich malarzy, w tym kilku czołowych twórców m.in. Tadeusz Pruszkowski. Mimo upływu 81 lat od zakończenia II wojny światowej nie powstała kompletna naukowa monografia poświęcona zagadnieniu strat osobowych w środowisku polskich artystów malarzy. Wykład dr Katarzyny Anny Kesling poszerzy obszar wiedzy i przybliży nieznany temat.
6 października 2026 r. o godz. 18.00 w Bibliotece Publicznej w Dzielnicy Śródmieście m.st. Warszawy Centrum Informacji im. Jana Nowaka-Jeziorańskiego odbędzie się wykład historyk sztuki dr Katarzyny Anny Kesling o tragicznych losach Jana Rubczaka i innych polskich malarzy – ofiar II wojny światowej.
Wykład przybliży słuchaczom twórców, ich dorobek oraz tragiczne losy Jana Rubczaka i innych malarzy-ofiar wojny. 27 maja 1942 r. jeden z największych oprawców obozu Auschwitz, esesman Palitzsch rozstrzelał malarza Jana Rubczaka oraz 24 innych artystów aresztowanych podczas łapanki w krakowskim Domu Związku Zawodowego Artystów Plastyków, który podczas okupacji nosił nazwę Kaffehaus Dom Plastyków.
1 lipca 1942 r. na ulicy Orlej w Warszawie, jeden z najwybitniejszych malarzy II Rzeczypospolitej i pierwszy rektor warszawskiej ASP, prof. Tadeusz Pruszkowski podjął próbę ucieczki z więziennego konwoju i został zastrzelony przez gestapowca.
W sierpniu 1942 r. podczas wielkiej akcji deportacyjnej w warszawskim getcie od hitlerowskich kul zginął inny wybitny malarz, Roman Kramsztyk. Portrety jego autorstwa ceniono nie tylko w Warszawie, lecz także w Nowym Jorku i Paryżu, gdzie na stałe mieszkał.
Bohaterowie wykładu padli ofiarą działań hitlerowskich okupantów dążących do fizycznej eliminacji polskich elit intelektualnych. Warto jednak pamiętać, że polscy malarze byli także ofiarami zbrodniczego sowieckiego systemu komunistycznego. Przykładem jest tragiczny los zamordowanego wiosną 1940 r. przez NKWD w Charkowie podporucznika 9 Batalionu Pancernego WP, Edwarda Manteuffela-Szoege, a w cywilu malarza i grafika i twórcę Atelier Grafiki Dekoracyjno-Reklamowej MEWA. W 1942 r. w Tobolsku za Uralem zmarł malarz-kolorysta Marian Szczyrbuła. Do dziś nieznane są okoliczności śmierci lwowskiego malarza Kazimierza Łotockiego.
Stan wiedzy o polskich twórcach – ofiarach obydwu totalitaryzmów jest niepełny, jednak Instytut Strat Wojennych im. Jana Karskiego będzie kontynuował badania i wykłady.
Wykład „Jan Rubczak i inni polscy malarze-ofiary wojny” jest częścią cyklu „Cienie wojny. Rozmowy o stratach i pamięci” Instytutu Strat Wojennych im. Jana Karskiego w Warszawie.
Prelekcja będzie transmitowana, a po jej zakończeniu wśród zebranych zostaną rozlosowane dwa egzemplarze książek-niespodzianek.
