Na początku 1945 r. klęska Niemiec w II wojnie światowej była przesądzona. Armie III Rzeszy było w odwrocie zarówno na froncie zachodnim jak i wschodnim. W tej sytuacji zaistniała konieczność ustalenia zasad powojennego ładu oraz wytyczenia stref wpływów w Europie.
Zasady te zdecydowano się ustalić w Jałcie na Krymie, podczas konferencji rozpoczętej 4 lutego wspomnianego roku. Stany Zjednoczone reprezentował prezydent Franklin D. Roosevelt, Wielką Brytanię premier Winston Churchill, a gospodarzem konferencji był dyktator Związku Sowieckiego Józef Stalin. To właśnie podczas tej trwającej do 11 lutego konferencji ustalono m.in. zamiar obłożenia Niemiec reparacjami wojennymi, okupacje tego kraju w ramach czterech stref (amerykańskiej, brytyjskiej, sowieckiej i francuskiej) oraz jego demilitaryzacje i denazyfikacje.
Istotnym zagadnieniem wówczas omawianym były powojenne losy Polski. Podtrzymano podjętą podczas wcześniejszego spotkania w Teheranie (listopad/grudzień 1943 r.) decyzje o pozbawieniu Rzeczypospolitej jej wschodnich województw oraz ustalenia granicy ze Związkiem Sowieckim na tzw. linii Curzona. Utratę tak znacznych obszarów (blisko połowy przedwojennego terytorium) zamierzano zrekompensować włączając do Polski obszary m.in. Pomorza Zachodniego i części Prus Wschodnich.
W swoich powojennych refleksjach ceniony publicysta Stanisław Cat-Mackiewicz stwierdził w kontekście m.in. tej konferencji: „(…) Anglja dawno Rosji Polskę odstąpiła (…), jeśli Anglja hodowała u siebie podczas wojny rząd polski, to tylko jako cielaka przeznaczonego na sprzedaż (…)”.
Długofalową konsekwencją konferencji jałtańskiej było pozbawienie Polski jej suwerenności oraz status sowieckiej półkolonii. Dość wspomnieć, że pierwszy teoretycznie niekomunistyczny rząd wyłoniono w Polsce dopiero w roku 1989, a rosyjskie wojska opuściły jej terytorium cztery lata później.
Dla spragnionych wiedzy:
W. S. Churchill, Druga Wojna Światowa, t. VI, księga 2, Gdańsk 1994
S.M. Plokhy, Jałta. Cena pokoju, Poznań 2011
J. Żaryn, Konferencja jałtańska. Niemoralna propozycja dla Europy w: „Biuletyn IPN” nr 1-2 (230-231), styczeń-luty 2025, s. 3-10
