Emanuel Ringelblum urodził się 21 listopada 1900 r. w Buczaczu na terenie ówczesnego zaboru austriackiego (ob. Ukraina). Był jednym z dwóch synów kupca zbożowego Fajwisza Ringelbluma. Pod koniec 1921 r. rozpoczął studia na Wydziale Filozofii Uniwersytetu Warszawskiego. W ciągu sześciu lat uzyskał stopień doktora. W latach 30. prowadził badania historyczne, edukacyjne, jak i działalność społeczną.
Publikował książki oraz artykuły naukowe. Był członkiem Związku Zawodowego Nauczycieli Szkół Żydowskich oraz Związku Literatów Żydowskich. W sierpniu 1939 r. uczestniczył w XXI Kongresie Syjonistycznym w Genewie. Odrzucił propozycję pozostania w neutralnej Szwajcarii i powrócił do Polski wiedziony „poczuciem obywatelskim”. Pierwsze wojenne kronikarskie zapisy – świadectwa rozpoczynającej się wojny – sporządził jeszcze podczas obrony Warszawy.
„Straszna sytuacja rannych z powodu braku leków wody, gazu, elektryczności (…) żadnych studni – wielogodzinne kolejki po wodę, stąd nie można było gasić pożarów, które wiatr przenosił z jednego domu na drugi. W ciągu wielu dni płonęły całe bloki” – notował.
Od początku okupacji Ringelblum dokumentował sytuację ludności żydowskiej w okupowanej Warszawie. Kierował sekcją pracy społecznej w Komisji Koordynacyjnej Organizacji Społecznych i Opiekuńczych (od lipca 1940 r. – Żydowska Samoopomoc Społeczna-Komisja Koordynacyjna). Na luźnych kartkach, czasem na skrawkach papieru spisywał relacje żydowskiej ludności i gromadził je.
W październiku 1940 r. Niemcy utworzyli warszawskie getto – dzielnicę żydowską. Ringelblum wraz z żoną Judytą i synem Urim założyli nieformalną grupę pod Oneg Szabat – „radość soboty”. Wraz z nimi tworzyło ją kilkudziesięciu naukowców, literatów, przedsiębiorców – przedstawicieli społeczności żydowskiej m.in. Hersz Wasser, Eliahu Gutkowski, Icchak Giterman, Menachem Mendel Kon, Jehoszua Rabinowicz, Szmuel Winter oraz Aleksander Landau.
Spisywano relacje i wspomnienia świadków z licznych gett na terenie Generalnego Gubernatorstwa a także z obszarów okupowanych przez Sowietów. Zbierano dokumenty, afisze, pamiętniki. Początkowo Oneg Szabat był nieformalną organizacją gromadzącą dokumentację o sytuacji społeczności żydowskiej na okupowanych ziemiach polskich – łączyć działania różnych grup społecznych i środowisk getta z wyjątkiem Judenratu (Gminy Żydowskiej).
„Unikaliśmy wszelkiego kontaktu z ludźmi z Gminy, nawet najporządniejszymi z nich. Mury Gminy tak były przesiąknięte odorem gestapowskim, że baliśmy się jakiejkolwiek styczności z nimi” – wspominał. Od wiosny 1942 r. Ringelblum i jego współpracownicy z Oneg Szabat dokumentowali działania tworzących się żydowskich, konspiracyjnych grup i organizacji zbrojnych, a także prześladowania ludności żydowskiej i masową jej eksterminację realizowaną przez hitlerowców.
Ringelblum podkreślał, że Oneg Szabat tworzyli ludzie, którzy pracowali z ogromną pasją i poświęceniem – stali współpracownicy oraz ci, którzy spisali swoje przeżycia i dostarczyli je grupie. „Wszyscy dobrze rozumieli doniosłość wykonywanej pracy. Rozumieli, jak ważne jest, żeby dla przyszłych pokoleń pozostał ślad po tragedii Żydów polskich. Byli tacy, co uważali, że nagromadzony materiał już teraz służy do informowania świata o zbrodniach popełnionych na ludności żydowskiej” – pisał.
Do pomocy przy redagowaniu świadectw zatrudnił zawodowych dziennikarzy i literatów. Podkreślał jednak, że materiały zawierają wyłącznie historyczną prawdę. „Każde zbędne słowo, każde literackie koloryzowanie lub upiększanie kłuło w oczy, wywołując niesmak” – wyjaśniał, akcentując, że Oneg Szabat nie przerwał działania nawet w momencie, gdy latem 1942 r. hitlerowcy rozpoczęli wielką akcję deportacyjną w warszawskim getcie.
Część współpracowników organizacji została zamordowana, część zmarła na tyfus, innych wywieziono do Treblinki. Ci którzy przetrwali kontynuowali zbieranie materiałów, wzbogacając je m.in. o relacje nielicznych, którym udało się zbiec z obozów pracy lub obozów zagłady. Zbierano również relacje z terenów Kresów, okupowanych początkowo przez ZSRS, a od 1941 r. – przez III Rzeszę.
„Wszyscy dobrze rozumieli doniosłość wykonywanej pracy. Rozumieli, jak ważne jest dla przyszłych pokoleń pozostał ślad po tragedii Żydów polskich”. Ringelblum był wnikliwym obserwatorem tragicznych wydarzeń i zjawisk, które rozgrywały się w warszawskim getcie.
„Pewna część inteligencji żydowskiej, widząc, że sytuacja jest bez wyjścia, że nie mają pieniędzy na zapłacenie 100 zł za chleb, świadoma, że w każdej chwili grozi złapanie na Umschlagplatz wychodziła śmierci naprzeciw popełniając samobójstwa. (…) Było to zjawisko masowe, że inteligenci nosili ze sobą buteleczkę trucizny” – notował w zapiskach.
Dokumentację tworzącą Archiwum Ringelbluma ukryto w dziesięciu blaszanych skrzynkach na przełomie lipca i sierpnia 1942 r. zakopano w piwnicy szkoły przy ul. Nowolipki 68 (ob. ul. Nowolipki 28 i 30). W lutym 1943 r. wraz Ringelblum z żoną przedostali się na tzw. aryjską stronę, jednak powracał jeszcze za mur getta. Tuż przed wybuchem powstania w getcie został schwytany przez Niemców i trafił do z obozu pracy przymusowej w Trawnikach (woj. lubelskie).
Dzięki pomocy żołnierza AK, kolejarza Teodora Pajewskiego oraz żydowskiej łączniczki Szoszany Kossower, po przekupieniu ukraińskiego strażnika latem 1943 r. Ringelblum został uwolniony i przewieziony do Warszawy. Początkowo ukrywał się przy ul. Radzymińskiej 2, jednak wkrótce wraz z żoną i synem zostali umieszczeni na warszawskiej Ochocie w „Krysi” – murowanym schronie pod szklarnią w ogrodzie Mieczysława Wolskiego przy ul. Grójeckiej 81 (ob. 77).
Wyposażono go w piętrowe prycze do spania, stoły, kuchenkę oraz kran z bieżącą wodą. W pomieszczeniu o powierzchni ok. 30 metrów kwadratowych Wolski, jego matka Małgorzata, siostry Halina i Wanda, a także siostrzeniec Janusz Wysocki, ukrywali 38 Żydów. „Przy jednym ze stołów, koło palącej się lampki karbidowej, siedział, zawsze na tym samym miejscu, małomówny mężczyzna w średnim wieku i pisał. Pisał prawie bezustannie, w czasie całych dni i wieczorów, godzinami nie odchodząc od stołu, zawalonego papierami i książkami” – relacjonowała Orna Jagur, która w schronie spędziła kilka miesięcy i tam poznała Ringelbluma Podczas pobytu w Krysi napisał on esej „Stosunki polsko-żydowskie w okresie II wojny światowej”.
7 marca 1944 r. do ogrodu weszli funkcjonariusze Kriegsfahndungskommando – specjalnej komórki niemieckiej policji kryminalnej (Kripo)pod dowództwem SS-Untersturmführera i komisarza kryminalnego Wernera Balhausa oraz polscy policjanci granatowi. Aresztowani trafili na Pawiak, gdzie poddano ich brutalnemu śledztwu. Wykrycie „Krysi” nastąpiło na skutek donosu sporządzonego prawdopodobnie przez szmalcownika Jana Łakińskiego, młodą kobietę, która miała zemścić się na Mieczysławie Wolskim za zerwanie związku lub konfidenta Mariana N. 10 marca 1944 r. rodzinę Ringelblumów wraz z pozostałymi lokatorami „Krysi” rozstrzelano w ruinach getta warszawskiego. Niemcy rozstrzelali także Mieczysława W1olskiego oraz Janusza Wysockiego.
We wrześniu 1946 r. dzięki wskazówkom Hersza Wassera udało się wydobyć na ul. Nowolipki pierwszą część Archiwum Ringelbluma. 1 grudnia 1950 r. podczas prac ziemnych w wykopie przy budowie osiedla Muranów C przy ul. Nowolipie odnaleziono dokumenty ukryte w lutym 1943 r. w dwóch metalowych konwiach na mleko. Nie udało się odnaleźć trzeciej partii archiwum zakopanego na terenie posesji przy ul. Świętojerskiej, gdzie obecnie znajduje się ambasada Chin.
4 czerwca 1989 r. Instytut Yad Vashem uhonorował Mieczysława Wolskiego, Janusza Wysockiego (pośmiertnie), Małgorzatę Wolską, Halinę Michalecką i Wandę Szandurską oraz tytułem Sprawiedliwych wśród Narodów Świata. W 1999 r. UNESCO umieściło Archiwum Ringelbluma na liście Pamięć Świata (Memory of the World).
W listopadzie 2017 r., Żydowski Instytut Historyczny oraz Stowarzyszenie Żydowski Instytut Historyczny w Polsce otworzyły stałą wystawę „Czego nie mogliśmy wykrzyczeć światu”, na której prezentowane są dokumenty Archiwum Ringelbluma. Szacuje się, że w latach 1939-45 na skutek działań niemieckich i sowieckich okupantów zginęło co najmniej 2,7 miliona polskich obywateli narodowości żydowskiej.
Dla spragnionych wiedzy:
Archiwum Ringelbluma. Konspiracyjne Archiwum Getta Warszawy, t. 29, Pisma Emanuela Ringelbluma z getta, Warszawa 2019
E. Ringelblum, Kronika getta warszawskiego, Warszawa 1988
R. Domańska, Pawiak – kaźń i heroizm, Warszawa 1988
O. Jagur (I. Grodzinska), Bunkier „Krysia”, Łódź 1997
S. D. Kassow, Kto napisze naszą historię? Ukryte archiwum Emanuela Ringelbluma, Warszawa 2010






