O wojennych i powojennych losach polskich naukowców w drodze z Wilna do Torunia
Dzięki uprzejmości zespołu Książnicy Kopernikańskiej w Toruniu 27 października br. grono pracowników Instytutu Strat Wojennych im. Jana Karskiego ponownie gościło w tej placówce. Pierwsza wizyta miała miejsce u schyłku czerwca, kiedy to dyrektor gdyńskiego Muzeum Marynarski Wojennej Tomasz Miegoń wygłosił w Książnicy wykład w ramach organizowanego przez Instytut cyklu „Cienie wojny. Spotkania o stratach i pamięci”.
Również przy tej okazji kanwą do spotkania była prelekcja, tym razem w wykonaniu prof. dr. hab. Macieja Franza, historyka z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Temat wykładu - „Likwidacja Uniwersytetu Stefana Batorego była tylko początkiem…” – nie był przypadkowy, bo to właśnie przedstawiciele kadry wileńskiej wszechnicy, którym udało się przeżyć II wojnę światową (1939-1945) dotarli również do Torunia, a następnie współtworzyli Uniwersytet Mikołaja Kopernika w tym mieście.
Po wprowadzeniu do wykładu w wykonaniu dyrektora Instytutu Strat Wojennych dr. Bartosza Gondka prof. Franz nadmienił, że jego badania dotyczące Uniwersytetu Stefana Batorego koncentrują się właśnie na okresie stopniowej likwidacji tej uczelni. Po krótkiej obronie Wilna w dniach 18-19 września 1939 r. miasto znalazło się pod sowiecką okupacją. Jak się okazało wraz ze skrawkiem Wileńszczyzny ośrodek ten został w październiku 1939 r. przekazany administracji litewskiej. Nie za darmo, bo sowiecki dyktator Józef Stalin zażyczył sobie w zamian zainstalowania na terenie Litwy sześciu garnizonów Armii Czerwonej.
„Wilno nasze, a my Ruskich” jak określali ten stan rzeczy co bardziej przenikliwi Litwini. I rzeczywiście, bo w czerwcu 1940 r. doszło do faktycznej aneksji Litwy przez Związek Sowiecki, co zresztą zostało już przesądzone zawarciem 28 września 1939 r. Traktatu o Przyjaźni i Granicach między III Rzeszą, a ZSRS. Nieprzypadkowo zatem wojenne (a także powojenne) losy polskich naukowców w drodze z Wilna do Torunia okazały często naznaczone śmiercią i cierpieniem. Wielu z nich, jako „wrogowie ludu”, trafiło w głąb Związku Sowieckiego.
Części udało się wydobyć z „nieludzkiej ziemi” wraz z Armią Andersa wiosną i latem 1942 r. Trwając w emigracyjnym rozproszeniu, nie mieli jednak już możliwości wykształcić swoich następców, a tym samym zainicjować działalności wyrosłych z ich środowiska szkół naukowych. Likwidacja wileńskiej uczelni okazała się zatem niepowetowaną stratą wojenną, a pamięć o niej była przez cały okres funkcjonowania Związku Sowieckiego konsekwentnie zacierana. Prof. Franz przybliżył efekt swoich dotychczasowych wysiłków, zmierzających do ustalenia losów osób zaangażowanych w rozwój Uniwersytetu Stefana Batorego.
Prelekcji towarzyszyła wystawa przygotowana przez Pracownię Regionalną Książnicy Kopernikańskiej pt. „Wilno i Ziemia Wileńska”. Zaprezentowano na niej publikacje związane z tą częścią międzywojennej Rzeczypospolitej znajdujące się w zbiorach wspomnianej placówki. Mapy, czasopisma, okazjonalne druki ulotne i przewodniki z okresu międzywojnia to tylko część cymeliów, które złożyły się na tę cieszącą oko ekspozycję.
Dziękujemy Dyrekcji i Pracownikom Książnicy Kopernikańskiej w Toruniu za możliwość przeprowadzenia w siedzibie tej placówki wykładu.
Patronem Honorowym cyklu „Cienie wojny. Spotkania o stratach i pamięci” jest Urząd do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych.
Zachęcamy do zapoznania się z artykułem autorstwa prof. Macieja Franza pt. „Wyrwane serce polskiej nauki. Likwidacja polskich uniwersytetów we Lwowie i Wilnie w 1939 roku – próba bilansu wyjściowego” zawartym w pierwszym numerze półrocznika „Studia i Materiały Instytutu Strat Wojennych”.
