6 października 2026 r. w Bibliotece Publicznej w Dzielnicy Śródmieście m.st. Warszawy Centrum Informacji im. Jana Nowaka-Jeziorańskiego dr Katarzyna Anna Kesling, związana z Instytutem Sztuki PAN, wygłosiła wykład pt. „Jan Rubczak i inni polscy malarze – ofiary II wojny światowej”.
W latach 1939-45 na skutek działań wojennych lub represyjnych działań hitlerowskich i sowieckich okupantów życie straciło wielu polskich malarzy. Wykład dr Kesling przybliżył słuchaczom zapomnianych twórców, ich dorobek oraz tragiczne losy Jana Rubczaka i innych malarzy-ofiar wojny.
27 maja 1942 r. w obozie w Auschwitz masowy zbrodniarz SS-Hauptscharführer Gerhard Palitzsch zastrzelił malarza Jana Rubczaka oraz 24 innych artystów aresztowanych podczas łapanki w krakowskim Domu Związku Artystów Plastyków. Prelegentka wyjaśniła, że wśród ofiar byli m.in. malarze Kazimierz Chmurski, Tadeusz Mróz-Łękawski, Józef Jakiełek, Tadeusz Palczewski, Tadeusz Różycki, Borys Petryński oraz Karol Siwek.
Miesiąc później w okupowanej Warszawie jeden z najwybitniejszych malarzy II Rzeczypospolitej i pierwszy rektora warszawskiej ASP, prof. Tadeusz Pruszkowski podjął dramatyczną próbę ucieczki podczas przejazdu do więzienia Pawiak i został zastrzelony przez gestapowca.
Roman Kramsztyk zdobył dużą popularność w Warszawie i Paryżu, gdzie mieszkał. Wystawiał prace m.in. w Barcelonie, Brukseli i Nowym Jorku. Wybuch wojny zastał go w Warszawie. Trafił do getta i tam zginął w sierpniu 1942 r. podczas wielkiej akcji deportacyjnej.
Co łączyło głównych bohaterów wykładu? Wszyscy ukończyli studia w Paryżu i należeli do twórczej elity niepodległej Rzeczypospolitej. Padli ofiarą skoordynowanych działań okupantów dążących do całkowitej, fizycznej eliminacji polskich elit intelektualnych. Rubczak i Pruszkowski byli nie tylko malarzami, lecz także wykładowcami akademickimi, autorytetami dla kolejnych pokoleń adeptów sztuki. Ich śmierć była więc podwójną stratą dla polskiej kultury i nauki.
Dr Kesling, opisując malarzy-ofiary nazizmu, podkreśliła, że wielu polskich twórców było również ofiarami zbrodniczego sowieckiego systemu komunistycznego. Losy artystów – ofiar sowieckich zbrodni są nadal mało znane, a przez lata były całkowicie przemilczane. Stan wiedzy o polskich malarzach – ofiarach obydwu totalitaryzmów jest niepełny i stanowi pole do dalszych badań.
Wykład „Jan Rubczak i inni polscy malarze-ofiary wojny” zrealizowano w ramach cyklu „Cienie wojny. Rozmowy o stratach i pamięci” Instytutu Strat Wojennych im. Jana Karskiego w Warszawie.
Serdecznie podziękowania dla Dyrekcji Biblioteki Publicznej w Dzielnicy Śródmieście m.st. Warszawy Centrum Informacji im. Jana Nowaka-Jeziorańskiego za możliwość przeprowadzania wykładu.
